The Blue Planet là loạt phim tài liệu tám tập về đại dương của đơn vị phim thiên nhiên BBC, phát lần đầu năm 2001, do David Attenborough dẫn chuyện. Mười sáu năm sau, phần tiếp theo Blue Planet II (2017) trở thành chương trình truyền hình được xem nhiều nhất nước Anh năm đó, và tập cuối về rác nhựa đã châm ngòi cho cái gọi là "hiệu ứng Blue Planet" trong chính sách giảm nhựa. Với người mê biển sâu, giá trị lớn nhất của hai loạt phim là những hình ảnh đầu tiên về đáy biển sâu được quay đẹp tới mức khán giả đại chúng chịu ngồi xem.
Hai loạt phim, những con số chính
| The Blue Planet (2001) | Blue Planet II (2017) | |
|---|---|---|
| Đơn vị sản xuất | BBC Natural History Unit, hợp tác với Discovery Channel | BBC Natural History Unit, đồng sản xuất với một số đối tác quốc tế |
| Số tập | 8 | 7 |
| Dẫn chuyện | David Attenborough | David Attenborough |
| Nhạc phim | George Fenton | Hans Zimmer cùng các cộng sự |
| Thời gian thực hiện | Khoảng năm năm | Khoảng bốn năm |
| Tập về biển sâu | Tập 2 "The Deep" | Tập 2 "The Deep" |
| Dấu ấn | Lần đầu đưa nhiều sinh vật vùng tối lên truyền hình đại chúng với chất lượng cao | Tập cuối về tác động của con người, đặc biệt là rác nhựa |
Người chỉ huy sản xuất loạt đầu là Alastair Fothergill, người sau đó làm tiếp Planet Earth (2006) và về sau là Our Planet (2019) cho Netflix. Từ chất liệu của The Blue Planet, BBC còn dựng thành phim chiếu rạp Deep Blue (2003).
Tập "The Deep": cửa sổ đầu tiên xuống vùng tối
Trước năm 2001, phần lớn khán giả chỉ biết sinh vật biển sâu qua ảnh tĩnh mờ nhạt hoặc mẫu vật ngâm cồn đã mất màu. Tập "The Deep" của loạt đầu đổi điều đó. Đoàn phim đi cùng các tàu lặn nghiên cứu, ghi lại cảnh sinh vật vùng tối khi còn sống: những con mực, sứa, cá có thân trong suốt hoặc tự phát sáng, quần xã quanh miệng phun thuỷ nhiệt, những sinh vật bơi chậm rãi trong bóng tối gần như tuyệt đối.
Cái khó của quay biển sâu là ánh sáng. Ở độ sâu vài trăm mét, ánh nắng gần như biến mất; dưới một nghìn mét thì tối hẳn. Muốn quay phải mang đèn theo, nhưng đèn mạnh làm sinh vật hoảng sợ bỏ đi, hoặc làm hỏng chính cái vẻ huyền bí của chúng. Các đoàn quay phải cân bằng giữa đủ sáng để ghi hình và đủ dịu để không làm thay đổi hành vi con vật. Ở nhiều cảnh, người xem thấy sinh vật hiện ra từ bóng đen như trong một sân khấu chỉ có một ngọn đèn: đó là giới hạn kỹ thuật được biến thành phong cách.
Mười sáu năm sau: "The Deep" của Blue Planet II
Phần hai có công nghệ tốt hơn hẳn: máy quay nhạy sáng, độ phân giải cao, tàu lặn có người lái được thả từ tàu nghiên cứu. Theo BBC, đoàn phim dành rất nhiều giờ lặn bằng tàu lặn, trong đó có những chuyến xuống khoảng một nghìn mét dưới vùng biển Nam Cực, nơi chưa từng có ai quay phim ở độ sâu đó. Tập "The Deep" của phần hai có vài cảnh được nhắc nhiều:
- Hồ nước mặn dưới đáy biển ở vịnh Mexico: một "hồ" nước siêu mặn, thiếu oxy nằm dưới đáy biển, có bờ và mặt hồ rõ ràng. Con vật nào lỡ trượt vào có thể chết vì sốc. Hình ảnh một hồ nước nằm trong lòng biển làm nhiều khán giả không tin vào mắt mình.
- Xác cá voi rơi xuống đáy trở thành bữa tiệc kéo dài nhiều năm cho cá mập, cá mù làn và giun ăn xương.
- Miệng phun thuỷ nhiệt và những quần xã sống nhờ năng lượng hoá học thay vì ánh nắng.
Cuối mỗi tập của phần hai có một đoạn hậu trường khoảng mười phút, kể đoàn phim đã quay cảnh ấy thế nào, mất bao lâu, gặp sự cố gì. Đoạn này hấp dẫn không kém phim chính và giúp người xem hiểu rằng mỗi phút hình ảnh là kết quả của nhiều tuần chờ đợi.
Cách Blue Planet kể chuyện: vì sao người ta xem hết
Phim tài liệu khoa học dễ nhàm. Blue Planet giữ người xem nhờ một vài nguyên tắc mà giới làm phim thiên nhiên hay phân tích:
- Mỗi cảnh là một câu chuyện có nhân vật. Thay vì liệt kê loài, phim theo một con vật cụ thể đang tìm mồi, tìm bạn, chạy trốn, và để người xem lo lắng cho nó.
- Giọng dẫn tiết chế. Attenborough nói ít, để hình ảnh tự nói. Những khoảng lặng dài dưới nước, chỉ có nhạc, là một phần quan trọng của phim.
- Nhạc như phim truyện. Nhạc của George Fenton ở loạt đầu và của Hans Zimmer ở loạt hai được viết với quy mô của phim điện ảnh. Đoạn giới thiệu của phần hai dùng một phiên bản làm lại từ ca khúc "Bloom" của ban nhạc Radiohead.
- Lời nhắc khoa học vừa đủ. Phim nói tên loài, độ sâu, thời gian, nhưng không biến thành bài giảng. Người muốn biết thêm phải tự tìm, và đó là điều tốt.
"Hiệu ứng Blue Planet": khi một tập phim thay đổi chính sách
Tập cuối của phần hai, "Our Blue Planet", dành để nói về tác động của con người lên đại dương: đánh bắt quá mức, nước biển ấm lên, và nổi bật nhất là rác nhựa. Những hình ảnh như chim hải âu lớn mớm nhầm mảnh nhựa cho con đã gây xúc động mạnh ở Anh.
Sau khi phim phát sóng, mối quan tâm của công chúng Anh tới rác nhựa tăng rõ rệt. Báo chí và một số chính trị gia gọi đó là "hiệu ứng Blue Planet" khi chính phủ Anh công bố năm 2018 kế hoạch cấm ống hút, que khuấy và tăm bông bằng nhựa, có hiệu lực từ năm 2020. Lệnh cấm hạt vi nhựa trong mỹ phẩm thì đã được công bố từ trước khi phim phát sóng, nên không thể tính cho phim. Một số chuỗi siêu thị, quán cà phê cũng giảm đồ nhựa dùng một lần và nhắc tới phim trong thông báo của mình.
Đọc hiệu ứng ấy cho đúng mức
Có hai điều cần nói rõ. Thứ nhất, các chiến dịch chống rác nhựa đã có từ trước và nhiều biện pháp đã được bàn từ lâu; phim là chất xúc tác lớn chứ không phải nguyên nhân duy nhất. Thứ hai, một số nhà khoa học và nhà quản lý nghề cá lo rằng sự chú ý dồn hết vào ống hút và túi nhựa có thể làm lu mờ những mối đe doạ lớn hơn với đại dương, như đánh bắt quá mức, mất nơi sống và biến đổi khí hậu. Bản thân tập phim có nói tới những vấn đề ấy, nhưng hình ảnh nhựa là thứ đọng lại.
Phim tài liệu thiên nhiên có "dựng" không
Người xem hay hỏi: những cảnh ấy có thật hoàn toàn không? Câu trả lời trung thực là phim thiên nhiên luôn có biên tập. Một chuỗi hành vi trên màn ảnh có thể được ghép từ nhiều lần quay, nhiều cá thể, nhiều ngày khác nhau. Âm thanh dưới nước thường được thu riêng hoặc làm lại trong phòng thu, vì máy quay dưới nước gần như không thu được tiếng động hữu ích. Một số cảnh cận cảnh cực nhỏ được quay trong bể thí nghiệm với sinh vật thật.
BBC từng bị chỉ trích ở một loạt phim khác khi cảnh gấu Bắc Cực sinh con được quay trong hang nhân tạo ở vườn thú mà không nói rõ trên phim; sau tranh cãi, các loạt phim sau của đơn vị này công khai hơn qua phần hậu trường. Biết điều này không làm giảm giá trị phim, mà giúp người xem đọc hình ảnh tỉnh táo hơn: hành vi là thật, nhưng trình tự kể là của nhà làm phim.
Góc nhìn hôm nay: xem Blue Planet thế nào cho có ích
- Xem tập "The Deep" của cả hai phần nối nhau để thấy mười sáu năm công nghệ đã thay đổi những gì người ta nhìn được dưới biển sâu.
- Xem kèm đoạn hậu trường ở cuối mỗi tập phần hai, nhất là đoạn về tàu lặn ở Nam Cực, để hiểu quay biển sâu khó thế nào.
- Tra tên loài trong cơ sở dữ liệu sinh vật biển WoRMS hoặc danh sách đỏ IUCN sau khi xem, để biết loài đó sống ở đâu, có bị đe doạ không.
- Xem tiếp video lặn robot của MBARI hoặc Schmidt Ocean Institute, phát trực tiếp hoặc đăng công khai, để thấy biển sâu chưa qua biên tập: chậm hơn, mờ hơn, nhưng thật trọn vẹn.
- Từ phim tới hành động nhỏ: giảm đồ nhựa dùng một lần là việc dễ làm, nhưng chọn hải sản có nguồn gốc rõ ràng, khai thác đúng luật cũng quan trọng không kém với đại dương.
Câu hỏi thường gặp
Blue Planet có mấy phần?
Có hai loạt chính: The Blue Planet (2001) gồm tám tập và Blue Planet II (2017) gồm bảy tập, đều do BBC sản xuất và David Attenborough dẫn chuyện. Từ loạt đầu còn có phim chiếu rạp Deep Blue năm 2003.
Tập nào của Blue Planet nói về biển sâu?
Ở cả hai phần, tập 2 mang tên "The Deep" dành riêng cho biển sâu. Tập của phần hai có cảnh hồ nước mặn dưới đáy vịnh Mexico, xác cá voi rơi và những chuyến tàu lặn sâu khoảng một nghìn mét ở Nam Cực.
Hiệu ứng Blue Planet là gì?
Là cách gọi sự gia tăng quan tâm của công chúng Anh tới rác nhựa sau tập cuối của Blue Planet II năm 2017. Phim được xem là chất xúc tác cho một số chính sách giảm nhựa dùng một lần ở Anh, dù các chiến dịch này đã có từ trước.
Blue Planet II có phải chương trình được xem nhiều nhất ở Anh không?
Theo số liệu đo lường khán giả, Blue Planet II là chương trình truyền hình được xem nhiều nhất nước Anh năm 2017, với tập đầu có khoảng mười bốn triệu người xem khi tính cả xem lại.
Cảnh trong phim tài liệu thiên nhiên có được dàn dựng không?
Hành vi của con vật là thật, nhưng phim có biên tập: ghép cảnh từ nhiều lần quay, làm lại âm thanh, đôi khi quay cận cảnh trong bể. Các loạt phim gần đây của BBC công khai cách quay trong phần hậu trường cuối tập.
