Cá ba chân Bathypterois: loài cá đứng trên vây như kiềng ở đáy biển

Cá ba chân (Bathypterois grallator) là loài cá biển sâu đứng yên trên đáy bằng ba tia vây rất dài, hai tia ở vây bụng và một tia ở thuỳ dưới vây đuôi, như một chiếc kiềng ba chân. Chúng sống ở độ sâu khoảng 900 đến hơn 4.700 m tại các đại dương nhiệt đới và cận nhiệt đới, quay mặt ngược dòng chảy để đón những con giáp xác nhỏ trôi tới. Cá thân chỉ dài cỡ một gang tay rưỡi, nhưng các tia vây "cà kheo" có thể dài hơn cả thân.

Tên gọi và họ hàng

Hai nhà ngư học Mỹ George Brown Goode và Tarleton Hoffman Bean mô tả loài này năm 1886. Tên loài grallator trong tiếng Latin nghĩa là "người đi cà kheo", đúng với dáng đứng của nó. Tiếng Anh gọi là tripodfish hay tripod spiderfish.

Cá ba chân thuộc họ Ipnopidae, bộ Aulopiformes. Điều thú vị với người Việt là bộ này cũng chứa cá mối, loài cá thân tròn dài, miệng nhiều răng rất quen ở chợ cá miền Trung. Cá mối sống ở vùng nước nông, còn họ Ipnopidae thì gần như toàn những loài biển sâu, trong đó chi Bathypterois có khoảng mười mấy loài, nhiều loài cũng "đứng" trên vây theo cách tương tự.

Đứng như kiềng ba chân để làm gì

Hình ảnh quen thuộc nhất của cá ba chân, ghi được từ tàu ngầm và robot lặn, là con cá đứng bất động cách đáy vài chục centimet, thân nằm ngang, ba tia vây dài chống xuống bùn. Tư thế này có mấy lợi ích:

• Nâng mình lên khỏi lớp nước sát đáy: ngay trên mặt bùn, dòng chảy chậm lại vì ma sát. Nhô cao lên một chút, cá đón được dòng nước chảy đều hơn, mang theo nhiều sinh vật nhỏ hơn.
• Tiết kiệm năng lượng: đứng yên trên "cà kheo" gần như không tốn sức so với bơi lơ lửng liên tục, điều rất quan trọng ở nơi thức ăn thưa thớt.
• Đón mồi từ phía trước: cá luôn quay đầu ngược dòng, miệng hướng về nơi thức ăn trôi tới.

Khi cần di chuyển, cá ba chân bơi như cá bình thường, các tia vây dài lúc ấy mềm và kéo theo sau. Giới nghiên cứu cho rằng khi đứng, cá làm các tia vây cứng lại, có thể bằng cách tăng áp lực dịch trong tia vây, nhưng cơ chế chính xác vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Đôi vây ngực như ăng-ten

Ngoài ba "chân", cá ba chân còn có đôi vây ngực với các tia dài và mảnh. Khi đứng, cá thường giương đôi vây này về phía trước và lên trên đầu, trông như hai chiếc ăng-ten hay hai bàn tay xoè. Đây được cho là bộ phận cảm giác: các tia vây giúp nhận ra rung động hoặc va chạm khi con mồi nhỏ trôi qua, rồi cá đớp nhanh và đưa mồi vào miệng.

Lý do cảm giác quan trọng hơn thị giác: mắt cá ba chân rất nhỏ. Ở độ sâu hàng nghìn mét, ánh sáng mặt trời không còn, và một loài sống bằng cách chờ mồi trôi tới không cần mắt to như những kẻ săn mồi bơi giữa làn nước.

Thức ăn

Phân tích dạ dày mẫu vật cho thấy cá ba chân chủ yếu ăn giáp xác nhỏ như chân chèo, giáp xác chân khác, tôm nhỏ, đôi khi cả giun nhiều tơ hay cá con. Đây là những sinh vật nhỏ trôi gần đáy theo dòng chảy, đúng với lối săn "đứng chờ" của loài.

Vừa là đực vừa là cái

Cá ba chân, cũng như nhiều loài trong họ Ipnopidae, là loài lưỡng tính đồng thời: mỗi cá thể có cả cơ quan sinh sản đực và cái hoạt động cùng lúc. Ở đáy biển sâu, các cá thể sống rải rác và hiếm khi gặp nhau. Lưỡng tính đồng thời giúp bất kỳ hai cá thể nào gặp nhau cũng có thể sinh sản với nhau, không phải lo "gặp đúng giới". Một số nhà khoa học còn cho rằng trong điều kiện quá hiếm bạn tình, cá có thể tự thụ tinh, dù điều này chưa được quan sát trực tiếp ngoài tự nhiên.

Đây là chiến lược khá phổ biến ở cá biển sâu, nơi mật độ cá thể thấp. Nó cho thấy cách các loài thích nghi không chỉ ở hình dạng cơ thể mà cả ở cách sinh sản.

Những "người đứng" khác ở đáy biển

Cá ba chân không phải loài duy nhất dùng vây để "đứng" dưới đáy. Một số loài cá biển sâu khác cũng tựa trên vây bụng hoặc vây ngực để nằm yên, chẳng hạn các loài cá cóc biển sâu (họ Chaunacidae) gần như "đi bộ" bằng vây ngực và vây bụng trên đáy. Nhưng dáng đứng trên ba tia vây dài, thân nằm ngang hoàn toàn trên cao, thì gần như là "thương hiệu" riêng của chi Bathypterois.

Trong chi này, một số loài nhỏ hơn như Bathypterois dubius ở Địa Trung Hải và đông Đại Tây Dương cũng đứng trên vây, nhưng tia vây ngắn hơn, sống ở độ sâu nông hơn cá ba chân. So sánh các loài trong chi giúp các nhà khoa học hiểu dáng đứng kỳ lạ này đã phát triển ra sao.

Góc nhìn hôm nay

Cá ba chân thường được gặp trong các chuyến khảo sát đồng bằng biển thẳm và sườn lục địa, kể cả ở những vùng đang được tính đến cho khai khoáng đáy biển sâu. Vì sống bằng cách đứng yên chờ mồi trôi theo dòng nước, loài này có thể nhạy cảm với những đám bùn mịn bị khuấy lên khi máy móc hoạt động dưới đáy, theo lo ngại của nhiều nhà sinh học biển sâu. Đây là một trong những lý do các nhà khoa học đề nghị nghiên cứu kỹ trước khi cho phép khai thác thương mại.

Muốn thấy cá ba chân thật, hãy tìm các đoạn video của NOAA Ocean Exploration hoặc Schmidt Ocean Institute; loài này xuất hiện khá thường xuyên trong các buổi lặn robot ở độ sâu vài nghìn mét. Khi xem, để ý cách cá quay đầu: nếu dòng chảy đổi hướng, cá cũng xoay mình theo, luôn đón nước từ phía trước. Đó là bằng chứng sống động cho thấy dòng chảy đáy biển, dù yếu, vẫn chi phối đời sống ở độ sâu hàng nghìn mét.

Với người ở Việt Nam, lần tới thấy con cá mối ở chợ, có thể nhớ rằng nó có những người họ hàng xa đang đứng bất động trên ba chiếc cà kheo ở đáy đại dương.