Bạch tuộc Dumbo là tên gọi chung cho các loài bạch tuộc biển sâu thuộc chi Grimpoteuthis, có đôi vây trên đầu trông như tai voi trong phim hoạt hình Dumbo. Chúng thường dài khoảng 20–30 cm, sống gần đáy ở độ sâu từ khoảng 1.000 m trở xuống, và giữ kỷ lục là bạch tuộc được quay phim ở sâu nhất: gần 7.000 m trong rãnh Java. Khác bạch tuộc ven bờ, chúng nuốt trọn con mồi và không có túi mực.
Bạch tuộc Dumbo là loài nào
"Dumbo" không phải một loài mà là tên thông dụng cho chi Grimpoteuthis, gồm khoảng mười mấy loài đã được mô tả, xếp trong họ Grimpoteuthidae theo WoRMS. Chúng thuộc nhóm bạch tuộc có tua (Cirrata), một nhánh tách biệt với bạch tuộc quen thuộc ở ven bờ (nhóm Incirrata).
Đôi khi người ta gọi rộng hơn, gộp cả một số bạch tuộc có vây khác như bạch tuộc "bánh kếp" Opisthoteuthis, thân dẹt như chiếc đĩa. Trong bài này, "bạch tuộc Dumbo" chủ yếu chỉ chi Grimpoteuthis.
Nhóm bạch tuộc có tua khác gì bạch tuộc ven bờ
| Đặc điểm | Bạch tuộc ven bờ (Incirrata) | Bạch tuộc có tua, gồm Dumbo (Cirrata) |
|---|---|---|
| Vây trên thân | không có | một đôi vây lớn |
| Tua thịt (cirri) dọc tay | không có | có, xen giữa các giác hút |
| Túi mực | có | không có |
| Vỏ trong | tiêu biến gần hết | còn một tấm sụn hình chữ U hoặc yên ngựa đỡ vây |
| Cách ăn | xé, khoan, tiêm nước bọt vào mồi | nuốt trọn con mồi |
| Nơi sống | chủ yếu ven bờ, thềm lục địa | biển sâu |
Bảng trên cho thấy bạch tuộc Dumbo không phải một con bạch tuộc thường "có thêm tai", mà thuộc một nhánh riêng với nhiều nét cổ hơn.
Đôi "tai" để bơi
Đôi vây là bộ phận nổi tiếng nhất. Bạch tuộc Dumbo vẫy vây để bơi chậm và lượn quanh đáy biển, giống như chèo nhẹ. Ngoài vây, chúng có thể co bóp màng da nối các tay để đẩy nước, hoặc dùng tay bò trên đáy. Khác bạch tuộc ven bờ hay phụt nước qua phễu để lao đi, bạch tuộc Dumbo ít dùng cách phụt nước, có lẽ vì tốn năng lượng.
Màu sắc của bạch tuộc Dumbo thay đổi khá nhiều giữa các cá thể và các loài, từ trắng sữa, hồng nhạt tới đỏ cam. Thân mềm, nhiều chất keo, nên khi được kéo lên mặt nước, mẫu vật thường xẹp lại và mất hẳn dáng tròn như lúc còn sống dưới sâu.
Trong các video do robot lặn ghi lại, bạch tuộc Dumbo thường lơ lửng ngay trên đáy, các tay xoè ra như một chiếc ô, rồi thong thả vẫy vây đi tiếp. Cảnh tượng hiền lành này giải thích vì sao chúng được yêu thích trên mạng.
Sống sâu đến đâu
Bạch tuộc Dumbo có mặt ở nhiều đại dương, thường ở độ sâu từ khoảng 1.000 m xuống vài nghìn mét, quanh đồng bằng biển thẳm, sườn lục địa và núi ngầm. Năm 2020, hai nhà khoa học Alan Jamieson và Michael Vecchione công bố trên tạp chí Marine Biology những cảnh quay bạch tuộc thuộc chi Grimpoteuthis ở độ sâu khoảng 5.760 m và 6.957 m trong rãnh Java, Ấn Độ Dương. Đây là lần đầu tiên bạch tuộc được ghi nhận chắc chắn ở vùng hadal, tức sâu hơn 6.000 m, sâu hơn đáng kể so với mọi ghi nhận bạch tuộc trước đó.
Những cảnh quay ở rãnh Java không đến từ tàu ngầm có người. Chúng được ghi bằng các khung máy quay thả rơi tự do xuống đáy, có gắn mồi, ghi hình nhiều giờ rồi tự thả vật nặng để nổi lên. Phần lớn hiểu biết về sinh vật ở độ sâu trên 6.000 m hiện nay đến từ kiểu thiết bị không người lái như vậy, vì rất ít phương tiện có người lặn tới được.
Phát hiện này quan trọng vì nó cho thấy vùng sống tiềm năng của bạch tuộc rộng hơn nhiều so với tưởng tượng: phần lớn đáy đại dương nằm ở độ sâu mà chúng có thể tới.
Ăn gì và ăn thế nào
Theo phân tích dạ dày mẫu vật, bạch tuộc Dumbo ăn các con vật nhỏ sống trên hoặc sát đáy: giáp xác chân chèo, giáp xác chân đều nhỏ, giáp xác chân khác, giun nhiều tơ. Điểm khác biệt là chúng nuốt trọn con mồi thay vì xé nhỏ. Các tua cirri dọc tay được cho là có chức năng cảm giác, giúp dò mồi, và có thể cùng màng da tạo dòng nước đưa mồi vào miệng.
Ở độ sâu ấy, thức ăn ít và phân tán. Lối sống chậm, ăn mồi nhỏ, tiết kiệm năng lượng là cách thích nghi hợp lý, tương tự nhiều sinh vật đáy biển sâu khác.
Sinh sản không theo mùa
Biển sâu gần như không có mùa: nhiệt độ ổn định, tối quanh năm. Các nghiên cứu mẫu vật cho thấy bạch tuộc Dumbo cái mang trứng ở nhiều giai đoạn phát triển khác nhau cùng lúc, và có thể đẻ trứng rải rác suốt năm thay vì dồn một đợt. Trứng được đẻ riêng lẻ, bám vào vật cứng ở đáy như vỏ, đá hay san hô sâu.
Trứng của nhóm bạch tuộc có tua khá lớn, con non nở ra đã có hình dạng gần như cha mẹ thu nhỏ, có vây và tự bơi được, không trải qua giai đoạn trôi nổi dài như nhiều loài bạch tuộc ven bờ. Đây là chiến lược "ít con nhưng chăm kỹ từ trong trứng", hợp với môi trường mà con non ra đời phải tự kiếm ăn ngay.
Một loài mới được mô tả không cần mổ
Năm 2021, nhà sinh học Alexander Ziegler và cộng sự mô tả loài Grimpoteuthis imperator, thu được ở vùng chuỗi núi ngầm Hoàng Đế (Emperor Seamounts) phía bắc Thái Bình Dương. Điều đáng chú ý là thay vì mổ mẫu vật hiếm, nhóm nghiên cứu dùng chụp cộng hưởng từ (MRI) và chụp cắt lớp vi tính (CT) để dựng lại cấu trúc bên trong. Cách làm này giữ nguyên mẫu vật cho các nghiên cứu sau, rất quý với những loài mà cả thế giới chỉ có vài cá thể trong bảo tàng.
Câu chuyện cũng cho thấy hiểu biết về bạch tuộc Dumbo còn mỏng: nhiều loài chỉ được biết qua một vài mẫu, và việc phân loại trong chi vẫn đang được rà lại.
Góc nhìn hôm nay
Bạch tuộc Dumbo không bị khai thác, nhưng chúng sống quanh núi ngầm và đồng bằng biển thẳm, đúng những nơi đang được tính đến cho lưới kéo đáy sâu và khai khoáng đáy biển. Vì sinh sản chậm và ít con, quần thể của chúng nếu bị xáo trộn có thể cần rất lâu để phục hồi. Đây là lý do các nhà khoa học hay lấy bạch tuộc Dumbo làm ví dụ khi bàn về bảo vệ biển sâu.
Với người muốn xem tận mắt, các kênh video của NOAA Ocean Exploration, Ocean Exploration Trust (tàu Nautilus) và Schmidt Ocean Institute thường xuyên có cảnh bạch tuộc Dumbo trong các chuyến khảo sát, đôi khi phát trực tiếp kèm lời bình của nhà khoa học. Đây là cách tốt để cho trẻ thấy một sinh vật biển sâu hiền lành, đúng với thực tế, thay vì những hình ảnh "quái vật" phóng đại.
Cũng nên lưu ý: nhiều ảnh lan truyền gắn nhãn "bạch tuộc Dumbo" thực ra là các loài bạch tuộc có vây khác, hoặc ảnh dựng bằng máy. Khi tra cứu, nên đối chiếu với nguồn có ghi rõ chuyến khảo sát, độ sâu và tên chi.
Câu hỏi thường gặp
Bạch tuộc Dumbo sống ở đâu?
Ở biển sâu nhiều đại dương, thường từ khoảng 1.000 m trở xuống, quanh đáy biển, sườn lục địa và núi ngầm. Cá thể sâu nhất được quay phim ở gần 7.000 m trong rãnh Java.
Vì sao gọi là bạch tuộc Dumbo?
Vì đôi vây trên đầu trông giống đôi tai lớn của chú voi Dumbo trong phim hoạt hình. Chúng vẫy đôi vây này để bơi chậm quanh đáy biển.
Bạch tuộc Dumbo to bao nhiêu?
Phần lớn dài khoảng 20–30 cm tính cả tay. Kích thước khác nhau giữa các loài trong chi Grimpoteuthis.
Bạch tuộc Dumbo có phun mực không?
Không. Nhóm bạch tuộc có tua, gồm bạch tuộc Dumbo, không có túi mực. Ở độ sâu tối đen, phun mực gần như không có tác dụng.
Bạch tuộc Dumbo ăn gì?
Chúng ăn giáp xác nhỏ và giun nhiều tơ sống trên hoặc sát đáy biển. Khác bạch tuộc ven bờ, chúng nuốt trọn con mồi.
Có thể nuôi bạch tuộc Dumbo không?
Không. Chúng sống ở áp suất cao và nước lạnh quanh năm, chưa thuỷ cung nào nuôi lâu dài được. Hình ảnh ta thấy đến từ robot lặn và tàu ngầm nghiên cứu.
