Jaws (thường được gọi ở Việt Nam là Hàm cá mập) là phim năm 1975 của đạo diễn Steven Spielberg, dựng từ tiểu thuyết cùng tên năm 1974 của Peter Benchley. Phim gần như một mình tạo ra hình ảnh cá mập trắng lớn là kẻ săn người có chủ đích, một hình ảnh không đúng với sinh học nhưng ám vào văn hoá đại chúng suốt nửa thế kỷ. Trớ trêu là chính Benchley về sau dành phần lớn đời mình để bảo vệ cá mập, trong khi số cá mập bị con người giết mỗi năm lớn gấp hàng triệu lần số người bị cá mập cắn.
Bộ phim và vì sao nó đáng sợ đến thế
Phim kể về một thị trấn nghỉ mát ven biển hư cấu ở Mỹ, nơi một con cá mập trắng lớn xuất hiện ngay mùa du lịch. Ba nhân vật chính là viên cảnh sát trưởng sợ nước, một nhà hải dương học trẻ và một ngư dân săn cá mập lão luyện. Phim quay chủ yếu ở đảo Martha's Vineyard, bang Massachusetts, và ra rạp tháng 6 năm 1975.
Điều làm Jaws đáng sợ không phải những gì người xem thấy, mà những gì họ không thấy. Mô hình cá mập cơ khí liên tục trục trặc khi ngâm nước biển, nên Spielberg buộc phải để con vật vắng mặt gần hết nửa đầu phim. Thay vào đó là góc máy từ dưới nước nhìn lên đôi chân người đang bơi, một chiếc phao vàng bị kéo đi, và hai nốt nhạc trầm lặp đi lặp lại của John Williams. Cách kể ấy biến cả mặt biển thành mối đe doạ: bất cứ chỗ nước xanh thẳm nào cũng có thể giấu một thứ gì đó.
Phim đoạt ba giải Oscar năm 1976, trong đó có giải Nhạc phim gốc. Jaws cũng thường được xem là "bom tấn mùa hè" đầu tiên: phát hành rộng cùng lúc ở rất nhiều rạp, quảng cáo mạnh trên truyền hình, và giữ kỷ lục doanh thu cho tới khi Star Wars ra mắt hai năm sau.
Nhân vật cá mập so với cá mập trắng thật
| Trong phim | Cá mập trắng lớn ngoài đời |
|---|---|
| Chọn con người làm mục tiêu, quay lại cùng một bãi biển | Con người không phải con mồi của cá mập trắng. Thức ăn của chúng là cá, và khi trưởng thành là hải cẩu, sư tử biển, xác cá voi. Phần lớn vụ cắn người được cho là do nhầm lẫn hoặc tò mò "cắn thử", và cá mập thường bỏ đi sau đó. |
| Có vẻ thù dai, biết trả đũa | Không có bằng chứng cá mập có hành vi trả thù. Đây là cách phim nhân hoá con vật thành kẻ phản diện. |
| Kích thước khổng lồ, dài hơn tàu | Cá mập trắng lớn trưởng thành thường dài khoảng 4–5 m, cá cái lớn nhất được ghi nhận có thể hơn 6 m. Con trong phim được phóng đại. |
| Hung hãn, lao vào mọi thứ trên mặt nước | Cá mập trắng thường thận trọng, hay tiếp cận từ dưới sâu và quan sát. Nhiều nhà nghiên cứu lặn trong lồng mô tả chúng tò mò hơn là hung tợn. |
Một giả thuyết được một số nghiên cứu ủng hộ là cá mập trắng non, vốn nhìn kém rõ chi tiết, có thể nhầm người lướt ván nằm trên ván nhìn từ dưới lên với hình dáng của hải cẩu. Giả thuyết này không giải thích được mọi trường hợp, nhưng nó cho thấy các vụ việc gắn với hoàn cảnh cụ thể hơn là ý định săn người.
"Hiệu ứng Jaws": phim đã làm gì với cá mập
Sau khi phim ra mắt, ở bờ đông nước Mỹ xuất hiện nhiều giải câu cá mập, và việc giết một con cá mập lớn được coi như chiến tích. Giới bảo tồn hay gọi giai đoạn này là "hiệu ứng Jaws". Cần nói đúng mức: sự suy giảm cá mập lớn ở vùng tây bắc Đại Tây Dương trong những thập niên sau đó chủ yếu do đánh bắt thương mại và đánh bắt phụ quy mô công nghiệp, không phải do người đi câu xem phim. Nhưng phim đã tạo ra một bầu không khí khiến việc giết cá mập ít bị ai phản đối.
Cụm "hiệu ứng Jaws" còn được giới nghiên cứu chính sách dùng theo nghĩa rộng hơn. Một nghiên cứu năm 2015 phân tích cách các chính trị gia ở Úc dùng những hình ảnh giống hệt phim, như "con cá mập quay lại bãi biển" hay "phải tiêu diệt nó", để biện minh cho các chương trình bẫy và giết cá mập sau những vụ việc gây chú ý. Câu chuyện điện ảnh, theo cách nhìn này, đã trở thành khuôn mẫu cho cả cách phản ứng chính sách.
Con số đặt cạnh nhau
- Người bị cá mập cắn: theo Hồ sơ Cá mập tấn công Quốc tế (ISAF) tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Florida, mỗi năm trên toàn thế giới thường có vài chục vụ cá mập cắn người không bị khiêu khích, và số ca tử vong thường dưới mười.
- Cá mập bị con người giết: một nghiên cứu năm 2013 ước tính khoảng 100 triệu con cá mập bị giết mỗi năm do đánh bắt, với biên độ ước tính rất rộng.
- Suy giảm quần thể: một nghiên cứu đăng trên tạp chí Nature năm 2021 ước tính số lượng cá mập và cá đuối sống ngoài khơi đã giảm khoảng 71% kể từ năm 1970, chủ yếu do áp lực đánh bắt tăng mạnh.
Cá mập trắng lớn hiện được IUCN xếp hạng sắp nguy cấp trên phạm vi toàn cầu và nằm trong Phụ lục II của Công ước CITES, nghĩa là buôn bán quốc tế phải được kiểm soát.
Peter Benchley: tác giả quay lưng với hình ảnh mình tạo ra
Peter Benchley viết Jaws khi hiểu biết khoa học về cá mập còn rất hạn chế. Trong những thập niên sau, ông tham gia lặn, làm phim tài liệu cùng các nhà khoa học và nhận ra cá mập không giống con quái vật trong sách. Ông nhiều lần nói rằng với những gì biết được về sau, ông không thể viết lại cuốn tiểu thuyết ấy như cũ. Năm 2002, ông xuất bản Shark Trouble, cuốn sách phi hư cấu giải thích hành vi cá mập và cách con người có thể an toàn dưới biển.
Benchley trở thành người vận động cho bảo tồn biển cho tới khi qua đời năm 2006; vợ ông là Wendy Benchley tiếp tục công việc ấy. Câu chuyện của ông là một ví dụ hiếm: tác giả của một huyền thoại đáng sợ lại dùng danh tiếng từ chính huyền thoại đó để sửa lại nhận thức của công chúng.
Sau Jaws: cá mập trên màn ảnh nửa thế kỷ
Jaws mở ra cả một dòng phim cá mập, phần lớn đi theo công thức quái vật. Song song, một dòng khác cố kể câu chuyện ngược lại:
- Các phần tiếp theo và phim bắt chước từ cuối thập niên 1970 tới nay, đến những phim như The Meg (2018) đưa cá mập cổ đại megalodon trở lại. Megalodon thật đã tuyệt chủng từ hàng triệu năm trước; không có bằng chứng nào cho thấy nó còn sống dưới biển sâu.
- Tuần lễ Cá mập (Shark Week) của kênh Discovery, phát sóng từ năm 1988, đã đưa rất nhiều nhà khoa học cá mập lên truyền hình. Nhưng chương trình cũng từng bị chỉ trích nặng khi phát các phim "tài liệu giả" khẳng định megalodon còn tồn tại.
- Sharkwater (2006) của nhà làm phim người Canada Rob Stewart là một trong những phim tài liệu đầu tiên đưa vấn đề cắt vây cá mập tới khán giả rộng, góp phần vào các chiến dịch chống buôn bán vây cá.
Góc nhìn hôm nay: sợ đúng chỗ, hiểu đúng loài
Nỗi sợ cá mập là tự nhiên, nhưng nên đặt đúng chỗ. Ở hầu hết các bãi biển, nguy cơ đuối nước, dòng chảy xa bờ hay say nắng lớn hơn nhiều so với nguy cơ gặp cá mập. Ở những nơi có cá mập lớn, người dân và nhân viên cứu hộ thường có quy định rõ: bơi trong khu vực có cứu hộ, tránh nước đục gần cửa sông, tránh bơi lúc chạng vạng và gần chỗ đang làm sạch cá. Nghe theo hướng dẫn địa phương là đủ.
Để hiểu cá mập hơn, có thể:
- Đọc Shark Trouble của Peter Benchley, hoặc các trang thông tin về cá mập của NOAA và ISAF.
- Xem lại Jaws như một bài học làm phim, để ý cách đạo diễn giấu con vật, chứ không như tài liệu về cá mập.
- Tra loài cá mập trong danh sách đỏ IUCN: phần lớn người xem bất ngờ khi thấy bao nhiêu loài đang bị đe doạ.
- Nói không với vây cá mập và các sản phẩm không rõ nguồn gốc từ cá mập; đây là việc nhỏ mà người tiêu dùng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Jaws ra mắt năm nào, ai đạo diễn?
Jaws ra rạp tháng 6 năm 1975, do Steven Spielberg đạo diễn, dựng từ tiểu thuyết năm 1974 của Peter Benchley. Phim đoạt ba giải Oscar, trong đó có giải Nhạc phim gốc của John Williams.
Jaws có dựa trên chuyện có thật không?
Không trực tiếp. Phim và tiểu thuyết là hư cấu, dù các vụ cá mập cắn người ở bờ biển New Jersey năm 1916 thường được nhắc như một nguồn cảm hứng xa. Thị trấn và con cá mập trong phim đều là sáng tác.
Cá mập trắng có săn người không?
Không. Con người không phải con mồi của cá mập trắng; chúng ăn cá, hải cẩu, sư tử biển. Phần lớn vụ cắn người được cho là do nhầm lẫn hoặc tò mò, và rất hiếm khi dẫn tới tử vong.
Mỗi năm có bao nhiêu người bị cá mập tấn công?
Theo ISAF, mỗi năm thế giới thường có vài chục vụ cá mập cắn người không bị khiêu khích, số tử vong thường dưới mười. Trong khi đó con người giết ước tính khoảng 100 triệu con cá mập mỗi năm.
Hiệu ứng Jaws là gì?
Là cách gọi tác động của phim lên cách công chúng và chính trị gia nhìn cá mập: coi chúng là kẻ săn người cần tiêu diệt. Hiệu ứng này gắn với các giải câu cá mập sau năm 1975 và với cách biện minh cho những chương trình giết cá mập sau này.
Tác giả Jaws nghĩ gì về cá mập về sau?
Peter Benchley trở thành người bảo vệ cá mập. Ông nói không thể viết lại cuốn tiểu thuyết như cũ với hiểu biết sau này, và năm 2002 xuất bản cuốn Shark Trouble giải thích hành vi thật của cá mập.
