Finding Nemo (Đi tìm Nemo, 2003) và Finding Dory (Đi tìm Dory, 2016) của hãng Pixar đúng về khá nhiều chi tiết sinh học: cá hề thật sự sống trong hải quỳ, dòng hải lưu Đông Úc có thật, bạch tuộc đổi màu đúng như Hank. Nhưng phim cũng bỏ qua những sự thật kỳ lạ hơn cả hư cấu, như việc cá hề đực có thể đổi thành cá cái, và để lại một cuộc tranh cãi kéo dài về "hiệu ứng Nemo" lên nghề bắt cá cảnh biển. Bài này soi hai bộ phim bằng con mắt người hiểu biển, không kể lại cốt truyện.
Pixar đã học biển như thế nào
Đạo diễn Andrew Stanton và đội làm phim dành nhiều thời gian nghiên cứu trước khi vẽ. Một số thành viên học lặn, đội hoạt hình nghe giảng về giải phẫu và cách bơi của cá, và nhà sinh học cá Adam Summers làm cố vấn khoa học cho phim. Mục tiêu không phải làm phim tài liệu, mà để chuyển động của cá, cách ánh sáng xuyên qua mặt nước và độ đục của nước xa trông "đúng" với mắt người xem.
Kết quả là hai phim có thế giới biển được dựng rất kỹ. Nhưng các nhân vật vẫn được nhân hoá: cá có lông mày, có giọng nói, có tình cha con theo kiểu con người. Chỗ đúng và chỗ sai đan vào nhau, và đó chính là chất liệu tốt để nói chuyện khoa học.
Cá hề và hải quỳ: phần phim nói đúng
Cá hề, hay cá khoang cổ, là tên chung của khoảng 30 loài, phần lớn thuộc chi Amphiprion. Nemo và Marlin giống nhất loài cá hề cam sọc trắng Amphiprion ocellaris, sống ở vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, kể cả nhiều rạn san hô ở Việt Nam.
Cá hề sống chung với hải quỳ là chi tiết chuẩn. Trong khoảng một nghìn loài hải quỳ, chỉ chừng mười loài làm "nhà" cho cá hề. Xúc tu hải quỳ có tế bào gai châm độc làm tê liệt cá nhỏ, nhưng cá hề được một lớp nhầy trên da bảo vệ, nên ra vào thoải mái. Đổi lại, cá hề đuổi một số loài cá ăn hải quỳ, và chất thải của cá góp thêm dinh dưỡng cho hải quỳ. Cảnh Marlin rụt rè chạm vào hải quỳ rồi kêu ối là có cơ sở: cá hề mới đến một hải quỳ lạ thường phải làm quen dần.
Chi tiết cá bố chăm trứng cũng đúng. Cá hề đẻ trứng trên đá sát chân hải quỳ, cá đực quạt nước và dọn trứng hỏng cho tới khi trứng nở.
Sự thật kỳ lạ mà phim bỏ qua: cá hề đổi giới tính
Cá hề là loài lưỡng tính đực trước: tất cả sinh ra đều là cá đực, và cá cái là cá đã chuyển giới. Trong mỗi hải quỳ có một trật tự chặt chẽ. Con lớn nhất là cá cái, con lớn thứ hai là cá đực sinh sản, các con nhỏ hơn là cá đực chưa sinh sản. Khi cá cái mất, cá đực sinh sản sẽ chuyển thành cá cái, và con lớn nhất trong nhóm nhỏ lên làm cá đực sinh sản.
Áp vào phim: sau khi Coral mất ở đầu phim, nếu theo sinh học thật thì Marlin sẽ dần trở thành cá cái, còn Nemo lớn lên sẽ là bạn đời của cá bố đã chuyển giới. Đây là chuyện các nhà sinh học hay kể đùa khi bàn về phim, và cũng là lời nhắc rằng tự nhiên không theo khuôn gia đình của con người. Phim chọn câu chuyện người cha vì nó dễ đồng cảm, không phải vì nhà làm phim không biết.
Đúng và sai trong hai phim: bảng đối chiếu
| Trong phim | Ngoài đời |
|---|---|
| Đàn rùa cưỡi dòng hải lưu Đông Úc như đường cao tốc | Dòng hải lưu Đông Úc (East Australian Current) có thật, chảy dọc bờ đông nước Úc, có đoạn khá nhanh. Rùa biển và nhiều loài cá non dùng hải lưu để di chuyển xa. Còn tuổi thọ rùa biển ngoài tự nhiên vẫn khó đo, các ước tính dao động từ vài chục đến khoảng trăm năm, nên con số rùa 150 tuổi là để vui. |
| Cá cần câu với ngọn đèn trên đầu trong hố sâu tối | Cá cần câu biển sâu có thật, sống ở độ sâu hàng trăm đến hàng nghìn mét. Con có "cần câu" phát sáng là con cái; con đực nhỏ hơn rất nhiều, ở một số loài còn bám hẳn vào thân con cái suốt đời. Cá hề thì sống ở vùng nước nông ven rạn, không bao giờ xuống tới đó. |
| Marlin và Dory thoát ra khỏi miệng cá voi qua lỗ thở | Không thể. Ở cá voi, đường thở và đường ăn tách riêng; lỗ thở trên đỉnh đầu chỉ nối với phổi, không thông với miệng. Cá voi tấm sừng nuốt mồi nhỏ như nhuyễn thể và cá con, nên hai con cá nhỏ trong miệng nó thực ra là... thức ăn. |
| Cá trong bể nha khoa tin rằng mọi ống thoát nước đều dẫn ra biển | Nước thải đi qua hệ thống cống và nhà máy xử lý; cá thả vào đó gần như chắc chắn chết. Thả cá cảnh ra biển, sông, hồ còn có thể gây hại cho tự nhiên (xem mục dưới). |
| Dory quên mọi thứ chỉ sau vài giây | Đây là đặc điểm của nhân vật, không phải của loài. Câu đồn "cá chỉ nhớ ba giây" đã bị nhiều thí nghiệm bác bỏ; nhiều loài cá nhớ được đường đi, giờ cho ăn trong nhiều tuần, nhiều tháng. |
| Hank đổi màu, đổi hoa văn để ẩn mình, bò trên cạn một quãng | Khá đúng. Bạch tuộc đổi màu và kết cấu da trong chớp mắt, và có thể sống ngoài nước trong thời gian ngắn. Hank có bảy xúc tu vì mất một cái; bạch tuộc thật có thể mọc lại xúc tu bị đứt. |
| Cá voi trắng Bailey dùng tiếng vang để "nhìn" | Đúng về nguyên tắc: cá voi trắng (beluga) và các loài cá voi có răng định vị bằng tiếng vang, phát âm thanh rồi nghe tiếng dội lại. |
"Hiệu ứng Nemo": chuyện thật đến đâu
Sau khi phim ra mắt năm 2003, nhiều bài báo nói nhu cầu nuôi cá hề trong bể tăng vọt, khiến việc bắt cá hề ngoài tự nhiên tăng theo và một số quần thể ở rạn san hô suy giảm. Câu chuyện này được gọi là "hiệu ứng Nemo" và được lặp lại rộng rãi trong suốt hai thập niên.
Nhưng khi các nhà khoa học rà lại số liệu, bức tranh không đơn giản như vậy. Năm 2017, một nghiên cứu đăng trên tạp chí Fish and Fisheries xem xét dữ liệu buôn bán cá cảnh và cho rằng bằng chứng về một cú tăng nhu cầu do phim gây ra là yếu: cá hề đã là loài cá cảnh biển được ưa chuộng từ trước, và nhiều tuyên bố về "hiệu ứng Nemo" chủ yếu là truyền thông dẫn lại lẫn nhau. Nói cách khác, mối lo về khai thác cá cảnh là có thật, nhưng quy hết cho một bộ phim thì chưa đủ căn cứ.
Vấn đề thật nằm ở đâu
- Phần lớn cá cảnh biển vẫn bắt từ tự nhiên. Khác với cá nước ngọt, đa số loài cá cảnh biển rất khó nuôi sinh sản trong bể, nên nguồn cung chủ yếu là bắt ở rạn san hô, nhiều nhất ở Đông Nam Á.
- Cách bắt có hại. Ở một số nơi, người ta từng dùng hoá chất như xyanua làm cá choáng để dễ bắt; cách này giết cả san hô và nhiều cá chết trên đường vận chuyển.
- Cá hề lại là trường hợp tốt hơn. Cá hề là một trong số ít cá cảnh biển được nuôi sinh sản nhân tạo rộng rãi; ngày nay mua được cá hề nuôi trong trại khá dễ.
Lo ngại "hiệu ứng Dory"
Trước khi Finding Dory ra mắt năm 2016, giới bảo tồn lo cá đuôi gai xanh (Paracanthurus hepatus), loài của Dory, sẽ chịu cảnh tương tự. Loài này khó hơn cá hề nhiều: cho tới thời điểm đó gần như toàn bộ cá bán ra đều bắt từ tự nhiên, và phải tới khoảng năm 2016 mới có nhóm nghiên cứu công bố nuôi được cá con trong phòng thí nghiệm. Nhiều tổ chức đã kêu gọi người xem thích Dory trên màn ảnh, đừng mua Dory về bể.
Chuyện thả cá ra biển: không vô hại như phim
Cái kết vui vẻ của Finding Nemo, khi cá trong bể lần lượt trốn được ra biển, dễ gợi ý rằng thả cá cảnh về tự nhiên là việc tốt. Ngoài đời, cá cảnh thả bừa có thể trở thành loài xâm hại. Ví dụ hay được dẫn là cá sư tử, vốn là cá cảnh có nguồn gốc Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, nay lan rộng khắp vùng biển Caribe và bờ đông nước Mỹ từ khoảng thập niên 1980, ăn cá con bản địa. Các nhà khoa học cho rằng việc thả cá cảnh là một nguồn gốc khả dĩ của đợt xâm lấn này.
Nếu không nuôi được nữa, hãy trả lại cửa hàng, nhờ người nuôi khác, hỏi các câu lạc bộ cá cảnh; đừng thả ra sông, hồ, biển, và đừng đổ xuống bồn cầu.
Finding Dory và câu hỏi về thuỷ cung
Phần lớn Finding Dory diễn ra ở một viện sinh vật biển hư cấu bên bờ biển California, nơi cứu hộ, chữa trị rồi thả sinh vật về biển. Theo báo chí Mỹ năm 2013, sau khi xem phim tài liệu Blackfish về cá voi sát thủ nuôi nhốt, đội làm phim đã điều chỉnh một phần câu chuyện liên quan tới công viên biển. Dù vậy, phim vẫn mở ra một câu hỏi người xem có thể tự suy nghĩ: một thuỷ cung tốt khác một nơi trưng bày động vật để giải trí ở chỗ nào? Câu trả lời thường nằm ở việc nơi đó có làm cứu hộ, nghiên cứu, nhân giống bảo tồn và có minh bạch về nguồn gốc sinh vật hay không.
Góc nhìn hôm nay: xem Nemo như một buổi học về rạn san hô
- Đi xem cá hề thật. Ở Việt Nam, người lặn ngắm san hô ở các vùng biển như Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc thường gặp cá hề trong hải quỳ. Ngắm từ xa, không chạm vào hải quỳ, không cho cá ăn.
- Nếu nuôi cá cảnh biển, hỏi rõ cá nuôi trong trại hay bắt tự nhiên, ưu tiên cá nuôi; tránh các loài khó nuôi như cá đuôi gai xanh nếu chưa có kinh nghiệm.
- Xem cùng trẻ và đặt câu hỏi: vì sao cá hề không bị hải quỳ châm, cá voi thở bằng gì, vì sao cá cần câu sống được trong bóng tối. Mỗi câu hỏi là một cửa vào sinh học biển.
Câu hỏi thường gặp
Nemo là loài cá gì?
Nemo là cá hề, giống nhất loài Amphiprion ocellaris có thân cam sọc trắng viền đen. Loài này sống trong hải quỳ ở vùng Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương, kể cả các rạn san hô ở Việt Nam.
Dory là loài cá gì?
Dory là cá đuôi gai xanh, tên khoa học Paracanthurus hepatus, sống ở rạn san hô Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Loài này rất khó nuôi sinh sản nên cá bán làm cảnh chủ yếu bắt từ tự nhiên.
Cá hề có thật sự đổi giới tính không?
Có. Cá hề sinh ra đều là cá đực; con lớn nhất trong nhóm trở thành cá cái. Khi cá cái mất, cá đực sinh sản chuyển thành cá cái. Vì thế theo sinh học thật, Marlin sẽ thành cá cái sau khi Coral mất.
Hiệu ứng Nemo là gì?
Là tên gọi cho ý kiến rằng phim Finding Nemo làm nhu cầu nuôi cá hề tăng mạnh, kéo theo khai thác cá hề ngoài tự nhiên. Một nghiên cứu năm 2017 cho rằng bằng chứng cho tác động trực tiếp của phim là yếu, dù mối lo về khai thác cá cảnh biển là có thật.
Cá voi có phun được cá ra qua lỗ thở như trong phim không?
Không. Lỗ thở của cá voi chỉ nối với phổi, tách hẳn khỏi đường miệng và thực quản. Đây là chi tiết hư cấu để phim có cảnh kết vui.
Thả cá cảnh ra biển có tốt không?
Không nên. Cá cảnh thả ra tự nhiên thường chết, hoặc nếu sống được có thể thành loài xâm hại, như cá sư tử lan khắp vùng Caribe. Nếu không nuôi nữa, hãy nhờ cửa hàng hoặc người nuôi khác nhận lại.
