The Abyss là phim khoa học viễn tưởng năm 1989 do James Cameron viết kịch bản và đạo diễn, hãng 20th Century Fox phát hành. Phim nổi tiếng vì hai thứ: phần lớn cảnh dưới nước được quay thật trong một bể nước khổng lồ dựng từ lò phản ứng hạt nhân bỏ dở, và "cột nước biết cử động" của hãng ILM, một trong những nhân vật dựng bằng máy tính đầu tiên trên màn ảnh, mở đường cho kỹ xảo của cả thập niên sau. Đến nay, đây vẫn là phim được dân lặn và giới làm phim nhắc tới mỗi khi bàn chuyện quay dưới nước khó tới mức nào.
Phim kể gì, và vì sao lại đặt dưới biển sâu
Một tàu ngầm hạt nhân Mỹ gặp nạn và chìm gần một vực sâu ở vùng biển Caribe. Gần đó có giàn khoan thử nghiệm đặt hẳn dưới đáy biển, nơi một đội thợ lặn dân sự sống và làm việc. Họ được huy động cùng một nhóm lính đặc nhiệm xuống cứu hộ, và trong bóng tối của vực sâu họ gặp một dạng sống lạ phát sáng. Hai vai chính là trưởng đội thợ lặn Bud Brigman (Ed Harris) và người vợ sắp ly hôn của anh, kỹ sư thiết kế giàn khoan Lindsey (Mary Elizabeth Mastrantonio).
Cái hay của kịch bản là chọn đúng nơi con người yếu nhất. Trên cạn, người hùng có thể chạy, la hét, đánh nhau. Dưới đáy biển, mỗi việc đều phụ thuộc vào khí thở, áp suất, nhiệt độ và một sợi dây nối với mặt nước. Phim dùng chính những giới hạn ấy làm nguồn căng thẳng: cửa khoang không mở được vì chênh áp, bình khí cạn dần, nước lạnh làm cơ thể tê dại. Phần sinh vật lạ chỉ là cái cớ; nỗi sợ thật là biển.
Quay trong một lò phản ứng bỏ dở
Cameron không muốn dựng cảnh dưới nước bằng cách quay "khô" trong khói rồi giả làm nước, cách nhiều phim thời đó vẫn dùng. Đoàn phim cần một bể đủ sâu và đủ rộng để dựng nguyên bộ giàn khoan dưới nước. Họ tìm thấy nó ở công trình nhà máy điện hạt nhân Cherokee gần thị trấn Gaffney, bang South Carolina, nơi khoang chứa lò phản ứng đã xây xong phần vỏ nhưng dự án bị bỏ dở.
Khoang ấy được biến thành bể chính, chứa khoảng 7,5 triệu gallon nước, tức hơn 28 triệu lít. Một khoang nhỏ hơn bên cạnh được dùng làm bể phụ. Mặt nước phải phủ kín để chặn ánh nắng, vì cảnh trong phim diễn ra ở độ sâu mà ánh sáng mặt trời không với tới. Nước được lọc và xử lý liên tục để giữ trong, nếu không thì máy quay chỉ thấy một màn sương xanh.
Diễn viên phải học lặn thật
Vì quay dưới nước nhiều tuần liền, các diễn viên chính được huấn luyện lặn bình khí. Đoàn phim cũng có đội lặn an toàn túc trực, sẵn bình khí dự phòng để đưa cho diễn viên giữa các lần quay. Một vấn đề rất thực tế: trong phim, nhân vật đội mũ lặn che kín mặt, khán giả sẽ không thấy được diễn xuất. Đoàn phim phải thiết kế mũ lặn có kính lớn và đèn chiếu vào mặt người đeo, để gương mặt vẫn rõ dưới nước tối.
Nhiều thành viên đoàn phim và diễn viên về sau kể lại quá trình quay là một trong những lần làm phim khắc nghiệt nhất họ từng trải qua: ngâm nước nhiều giờ mỗi ngày, lịch quay kéo dài, những tình huống hết khí hoặc mắc kẹt được xử lý trong gang tấc. Chuyện hậu trường của The Abyss vì thế thường được dẫn ra như ví dụ về cái giá con người phải trả cho tham vọng "quay thật".
Cột nước biết cử động: bước ngoặt của kỹ xảo máy tính
Cảnh nhiều người nhớ nhất là khi một cột nước trong suốt luồn qua các hành lang của giàn khoan, dừng trước mặt các nhân vật rồi bắt chước khuôn mặt họ. Cảnh này do hãng Industrial Light & Magic (ILM) dựng bằng máy tính. Trên màn ảnh, cột nước chỉ xuất hiện hơn một phút, nhưng để làm ra nó, nhóm kỹ xảo mất nhiều tháng.
Cái khó là nước vừa trong suốt, vừa phản chiếu, vừa khúc xạ những gì ở phía sau. Một vật thể máy tính như thế phải "ăn" vào khung cảnh quay thật một cách thuyết phục. Thời đó chưa có phần mềm thương mại nào làm sẵn việc này; nhiều công cụ phải viết mới.
Năm 1990, The Abyss đoạt giải Oscar cho Hiệu ứng hình ảnh. Quan trọng hơn giải thưởng là những gì ILM học được. Hai năm sau, Cameron cùng ILM dùng kinh nghiệm đó cho kẻ hủy diệt bằng kim loại lỏng trong Terminator 2 (1991), và từ đó nhân vật dựng bằng máy tính dần trở thành chuyện thường trong điện ảnh.
Thở bằng chất lỏng: phần khoa học có thật nhất
Một cảnh gây sửng sốt: con chuột được nhúng vào chất lỏng màu hồng, vùng vẫy một lúc rồi... thở được. Đây không phải kỹ xảo. Chất lỏng đó là perfluorocarbon, một loại hợp chất hoà tan được rất nhiều oxy, và con chuột trong phim thực sự thở nó trong thời gian ngắn rồi được lấy ra an toàn. Cảnh này về sau bị một số nước cắt khỏi bản chiếu vì lo ngại đối xử với động vật.
Ý tưởng "thở chất lỏng" có lịch sử nghiên cứu nghiêm túc. Từ thập niên 1960, các nhà khoa học đã thử cho chuột thở dung dịch muối bão hoà oxy dưới áp suất cao, rồi thở perfluorocarbon. Thập niên 1990, có những thử nghiệm lâm sàng dùng perfluorocarbon để hỗ trợ phổi cho trẻ sinh non và bệnh nhân suy hô hấp, gọi là thông khí chất lỏng một phần. Kết quả không đủ tốt để trở thành phương pháp điều trị thường quy.
Vì sao thợ lặn ngoài đời không thở chất lỏng
Ý tưởng hấp dẫn với thợ lặn sâu vì nếu phổi đầy chất lỏng thì không còn túi khí để bị nén, và về lý thuyết có thể tránh được nhiều vấn đề của khí thở ở áp suất cao. Nhưng có hai trở ngại lớn:
- Thải khí CO₂: chất lỏng đặc hơn không khí rất nhiều, phổi người không đủ sức bơm nó ra vào đủ nhanh để đẩy CO₂ ra ngoài.
- Công thở: chỉ việc hít thở một chất lỏng nặng như vậy đã làm cơ hô hấp mệt rã rời sau thời gian ngắn.
Trong phim, nhân vật Bud đội mũ chứa đầy chất lỏng để xuống vực. Ngoài đời, diễn viên Ed Harris không thở chất lỏng; anh nín thở trong mũ được đổ đầy nước khi quay. Cho tới nay, chưa có thợ lặn nào dùng thở chất lỏng trong công việc.
Đúng và sai: soi The Abyss bằng con mắt thợ lặn
| Chi tiết trong phim | Ngoài đời |
|---|---|
| Đội thợ lặn sống nhiều ngày trong giàn khoan dưới đáy biển | Có thật dưới dạng lặn bão hoà: thợ lặn công nghiệp sống trong buồng có áp suất bằng nơi làm việc nhiều ngày, chỉ giảm áp một lần khi kết thúc đợt. Thường họ sống trong buồng trên tàu và được đưa xuống bằng chuông lặn, không phải ở đáy biển như phim. |
| Một nhân vật trở nên bất ổn, hoang tưởng, phim gán cho "hội chứng thần kinh áp suất cao" | Hội chứng thần kinh áp suất cao (HPNS) có thật ở thợ lặn rất sâu thở hỗn hợp có heli, nhưng biểu hiện chủ yếu là run tay, chóng mặt, buồn nôn, khó tập trung. Biến thành người nguy hiểm như trong phim là cường điệu. |
| Mở cửa khoang không được vì chênh áp | Đúng. Cửa khoang, nắp hầm chịu áp lực nước rất lớn; chênh áp vài mét nước đã đủ để không ai kéo nổi. |
| Nước lạnh làm người bất tỉnh rồi được hồi sức | Nước lạnh có thể làm chậm chuyển hoá và kéo dài thời gian não chịu thiếu oxy, nhưng kết quả hồi sức ngoài đời rất khó đoán. Cảnh này nên xem như kịch tính điện ảnh, không phải kiến thức sơ cứu. |
| Sinh vật phát sáng ở vực sâu | Phần lớn sinh vật biển sâu có khả năng tự phát sáng, nên ánh sáng trong bóng tối là chi tiết hợp lý. Còn nền văn minh dưới vực là hư cấu. |
Hai phiên bản và cái kết bị cắt
Bản chiếu rạp năm 1989 bị cắt để giữ độ dài vừa phải. Năm 1993, Cameron ra bản mở rộng (Special Edition) dài hơn gần nửa giờ, khôi phục một mạch truyện lớn ở cuối phim: những sinh vật dưới vực dựng lên các bức tường nước khổng lồ như lời cảnh báo gửi loài người đang chạy đua vũ khí. Nhiều người xem cho rằng bản mở rộng làm thông điệp của phim rõ ràng hơn; cũng có người thấy phần kết ấy kéo dài và lên giọng. Nếu xem lần đầu, nên chọn bản mở rộng để thấy trọn ý tác giả.
Bối cảnh tàu ngầm và căng thẳng giữa các cường quốc chỉ là phông nền thời đó; phim không đứng về phía nào mà đặt con người nhỏ bé trước một thứ lớn hơn mình.
Góc nhìn hôm nay: The Abyss và biển sâu thật
Với Cameron, phim này mở đầu cho một mối gắn bó lâu dài với biển sâu. Ông về sau trực tiếp tham gia các chuyến lặn xuống xác tàu Titanic, rồi năm 2012 tự lái tàu lặn một người xuống đáy rãnh Mariana. Những gì ông học được về ánh sáng dưới nước, mũ lặn và máy quay trong bể từ The Abyss còn được dùng lại trong các phim sau của ông.
Người xem hôm nay có thể làm vài việc để xem phim "có nghề" hơn:
- Xem cùng một phim tài liệu biển sâu thật, như các video lặn bằng robot của MBARI hoặc Schmidt Ocean Institute đăng công khai, để so ánh sáng, màu nước và cách sinh vật di chuyển.
- Để ý tiếng thở: âm thanh bình khí trong phim được dùng như nhịp tim của cảnh. Đây là thủ pháp mà các phim lặn sau này bắt chước.
- Đừng học kỹ năng lặn từ phim. Những gì nhân vật làm, như lặn sâu một mình, ngoi nhanh, nín thở khi đang thở bình, đều là điều cấm trong mọi khoá lặn bình khí. Ai muốn xuống nước thật nên học khoá có chứng chỉ, có người hướng dẫn.
Câu hỏi thường gặp
The Abyss ra mắt năm nào, ai đạo diễn?
The Abyss ra mắt năm 1989, do James Cameron viết kịch bản và đạo diễn, 20th Century Fox phát hành. Năm 1993 có thêm bản mở rộng dài hơn gần nửa giờ.
The Abyss quay ở đâu?
Phần lớn cảnh dưới nước được quay trong khoang lò phản ứng bỏ dở của công trình nhà máy điện hạt nhân Cherokee gần Gaffney, bang South Carolina, Mỹ. Khoang này được biến thành bể chứa khoảng 7,5 triệu gallon nước.
Con chuột thở chất lỏng trong The Abyss có thật không?
Có. Con chuột thực sự thở perfluorocarbon, một chất lỏng hoà tan nhiều oxy, trong thời gian ngắn và được lấy ra an toàn. Còn cảnh diễn viên đội mũ đầy chất lỏng thì không thật; diễn viên nín thở khi quay.
Con người có thể thở bằng chất lỏng để lặn sâu không?
Hiện chưa. Perfluorocarbon chứa đủ oxy, nhưng phổi người không đẩy CO₂ ra kịp và việc hít thở chất lỏng nặng làm cơ hô hấp kiệt sức nhanh. Kỹ thuật này mới chỉ được thử trong y khoa, chưa dùng trong lặn.
The Abyss đoạt giải Oscar nào?
Phim đoạt giải Oscar cho Hiệu ứng hình ảnh năm 1990, chủ yếu nhờ cảnh cột nước dựng bằng máy tính của hãng ILM. Kinh nghiệm từ cảnh này được dùng tiếp cho Terminator 2 năm 1991.
