Mực ma cà rồng là gì: loài chân đầu ăn tuyết biển ở vùng thiếu oxy

Mực ma cà rồng (Vampyroteuthis infernalis) không phải mực ống cũng không phải bạch tuộc, mà là loài duy nhất còn sống của một bộ riêng, bộ Vampyromorphida. Con vật dài chừng một gang tay này sống ở vùng nước thiếu oxy sâu khoảng 600 đến 1.200 m và, trái với cái tên, không hút máu ai: nó ăn những mảnh vụn hữu cơ rơi từ tầng trên xuống. Đây là loài chân đầu duy nhất được biết là không săn mồi sống.

Cái tên đáng sợ đến từ đâu

Nhà động vật học người Đức Carl Chun mô tả loài này năm 1903, từ mẫu vật thu được trong chuyến thám hiểm biển sâu Valdivia. Tên khoa học Vampyroteuthis infernalis có thể dịch là "mực ma cà rồng từ địa ngục". Chun đặt tên dựa trên vẻ ngoài: thân đỏ thẫm gần đen, tám tay nối với nhau bằng màng da giống chiếc áo choàng, mặt trong tay có hàng gai mềm, mắt lớn có thể ánh đỏ hoặc xanh tuỳ góc sáng.

Những "gai" ấy thực ra là các tua thịt mềm gọi là cirri, không hề sắc nhọn. Cái áo choàng cũng không dùng để vồ mồi. Tên gọi chỉ phản ánh ấn tượng của người châu Âu đầu thế kỷ 20 khi nhìn một mẫu vật ngâm cồn, chứ không phản ánh lối sống của loài.

Không phải mực, cũng không phải bạch tuộc

Trong lớp Chân đầu (Cephalopoda), mực ống, mực nang và bạch tuộc là những nhánh quen thuộc. Mực ma cà rồng đứng riêng một bộ. Nó có tám tay như bạch tuộc, nhưng có thêm một đôi sợi dài co rút được, không giống tay mực ống. Các nghiên cứu di truyền và hình thái hiện nay xếp nó gần nhánh bạch tuộc hơn, nhưng đã tách ra từ rất lâu.

Vì vậy người ta hay gọi mực ma cà rồng là một "hoá thạch sống": dòng dõi của nó có những họ hàng đã tuyệt chủng được biết qua hoá thạch, còn ngày nay chỉ sót lại đúng một loài. Cụm từ này nên hiểu là "đại diện cuối cùng của một nhánh cổ", không phải là con vật không hề thay đổi.

Sống ở nơi gần như hết oxy

Mực ma cà rồng sống ở vùng tối thuộc các biển nhiệt đới và ôn đới trên thế giới, nhiều nhất ở khoảng 600–900 m. Điều đặc biệt là đây thường trùng với vùng tối thiểu oxy, tầng nước mà lượng oxy hoà tan rất thấp, tới mức hầu hết cá và mực khác không thể ở lâu.

Loài này chịu được nhờ một loạt điều chỉnh:

• Trao đổi chất rất thấp: trong các phép đo, mức tiêu thụ oxy của mực ma cà rồng thuộc loại thấp nhất ở nhóm chân đầu.
• Máu bắt oxy tốt: sắc tố máu hemocyanin của nó liên kết oxy hiệu quả ngay cả khi nước rất nghèo oxy.
• Thân nhẹ, cơ ít: mô thân có nhiều chất keo, ít cơ khoẻ, giúp lơ lửng gần như không tốn sức thay vì phải bơi liên tục.
• Bộ phận cân bằng phát triển: giữ thăng bằng tốt trong nước tĩnh để tiết kiệm từng chút năng lượng.

Đánh đổi lại, nó không thể bơi nhanh lâu. Một đời sống chậm, gần như trôi, là chiến lược của loài.

Ăn "tuyết biển" bằng hai sợi dài

Suốt thế kỷ 20, người ta đoán mực ma cà rồng săn mồi nhỏ như các loài mực khác. Năm 2012, hai nhà nghiên cứu Hendrik Hoving và Bruce Robison của MBARI công bố kết quả quan sát bằng robot lặn kết hợp phân tích dạ dày mẫu vật. Kết luận: con vật dùng hai sợi dài co rút để gom những mảnh vụn hữu cơ đang chìm xuống, gồm xác sinh vật phù du, phân, vỏ nhỏ, thứ mà giới hải dương gọi chung là tuyết biển.

Sau khi gom, nó bọc mảnh vụn trong chất nhầy tiết ra từ tay, vo thành viên rồi đưa vào miệng. Đây là phát hiện đáng chú ý vì mọi loài chân đầu khác đã biết đều là kẻ săn mồi sống. Ăn mảnh vụn khớp hoàn toàn với lối sống tiết kiệm năng lượng ở vùng ít oxy: thức ăn tự rơi xuống, chỉ cần giăng sợi chờ.

Tự vệ bằng cách lộn áo choàng

Không có túi mực, mực ma cà rồng có những cách khác để tránh bị ăn thịt. Khi bị đe doạ, nó có thể kéo màng tay ngược lên trùm qua thân, để lộ mặt trong có các tua cirri, trông giống một quả cầu gai. Tư thế này đôi khi được gọi vui là "tư thế quả dứa". Nó cũng có các cơ quan phát sáng ở đầu tay và trên thân; ở đầu tay, nó có thể tiết ra một đám nhầy phát sáng vào nước thay cho phun mực, được cho là làm kẻ săn mồi phân tán chú ý.

Đôi mắt của loài cũng đáng nói: so với kích thước cơ thể, mắt mực ma cà rồng thuộc loại lớn nhất trong giới động vật. Ở nơi gần như tối đen, đôi mắt lớn giúp bắt được những chớp sáng yếu từ sinh vật khác.

Sinh sản theo nhiều đợt, chuyện hiếm ở chân đầu

Phần lớn mực và bạch tuộc chỉ sinh sản một lần rồi chết. Năm 2015, nhóm của Hoving công bố phân tích buồng trứng các con cái trong bộ sưu tập bảo tàng và phát hiện dấu hiệu cho thấy mực ma cà rồng cái có thể sinh sản nhiều đợt, xen kẽ những giai đoạn nghỉ, trong suốt đời. Nếu đúng, đây là chiến lược hợp với nơi thức ăn ít: dồn sức từ từ thay vì dốc hết một lần.

Một chi tiết khác về phát triển: con non có thể trải qua giai đoạn mang hai đôi vây, rồi đôi vây đầu tiêu biến khi lớn, chỉ còn một đôi ở con trưởng thành. Tuổi thọ thật sự của loài vẫn chưa được biết.

Kích thước thật

Mực ma cà rồng dài tối đa khoảng 30 cm tính cả tay, phần thân áo chừng hơn chục centimet. Nhiều người ngạc nhiên vì tưởng nó to như mực khổng lồ. Thực tế, nó nhỏ hơn một con mực ống bán ở chợ.

Góc nhìn hôm nay

Mực ma cà rồng là ví dụ hay để thấy biển sâu không phải "sa mạc chết". Ngay trong tầng gần hết oxy vẫn có một loài sống thong thả nhờ ăn những gì rơi xuống từ phía trên. Điều đó cũng nhắc rằng những thay đổi ở tầng mặt, như nước ấm lên hay phù du suy giảm, sẽ lan xuống tới tận những con vật chưa bao giờ thấy ánh mặt trời.

Một mối quan tâm của các nhà hải dương học là vùng tối thiểu oxy ở nhiều đại dương đang mở rộng. Với một loài sống sát giới hạn chịu đựng như mực ma cà rồng, ranh giới vùng sống có thể dịch chuyển theo. Đây là câu hỏi đang được nghiên cứu, chưa có kết luận chắc chắn.

Muốn xem con vật thật, nên tìm các đoạn video do MBARI công bố từ robot lặn điều khiển từ xa, có cảnh nó lộn áo choàng và thả sợi gom mảnh vụn. Bài báo năm 2012 của Hoving và Robison trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B là nguồn gốc nên đọc nếu muốn tìm hiểu sâu.