Cá mập yêu tinh: cú phóng hàm như súng cao su của cá mập biển sâu

Cá mập yêu tinh (Mitsukurina owstoni) là loài cá mập biển sâu da hồng, mõm dài dẹt như lưỡi dao, sống chủ yếu ở độ sâu khoảng 270 đến 960 m. Nét nổi tiếng nhất của nó là bộ hàm có thể phóng hẳn ra khỏi đầu để đớp mồi rồi thu về, kiểu ăn mà các nhà khoa học Nhật Bản gọi là "đớp kiểu súng cao su". Đây là loài duy nhất còn sống của họ Mitsukurinidae, một dòng cá mập có lịch sử rất lâu đời.

Tên gọi và lần đầu được biết tới

Năm 1898, nhà ngư học Mỹ David Starr Jordan mô tả loài cá này từ một mẫu vật thu ở vùng biển gần Yokohama, Nhật Bản. Tên chi Mitsukurina để tôn vinh Mitsukuri Kakichi, nhà động vật học của Đại học Tokyo; tên loài owstoni theo Alan Owston, nhà buôn và sưu tầm mẫu vật người Anh ở Yokohama, người đã có được mẫu cá.

Người Nhật gọi loài này là tenguzame, "cá mập tengu", theo tên một loại yêu tinh mũi dài trong văn hoá dân gian Nhật. Tên tiếng Anh goblin shark và tên tiếng Việt "cá mập yêu tinh" đều bắt nguồn từ đó. Cái mõm dài vươn ra phía trước chính là thứ khiến người ta liên tưởng tới chiếc mũi của tengu.

Một con cá mập trông "lạ"

Cá mập yêu tinh khác hẳn hình ảnh cá mập quen thuộc:

• Mõm dài, dẹt: vươn ra phía trên miệng, phủ dày các cơ quan cảm nhận điện gọi là bóng Lorenzini, giúp dò những điện trường rất yếu do cơ bắp con mồi tạo ra.
• Da màu hồng: da khá mỏng, mạch máu bên dưới lộ ra tạo màu hồng xám khi còn sống; sau khi chết, da thường chuyển sang nâu xám.
• Thân mềm, vây nhỏ: cơ không chắc như cá mập ven bờ, vây lưng và vây ngực nhỏ, vây đuôi dài và thùy dưới kém phát triển.
• Răng dài, mảnh: răng phía trước nhọn như đinh, thích hợp móc giữ con mồi trơn như mực và cá nhỏ.

Thân mềm và vây nhỏ cho thấy đây không phải loài bơi nhanh. Giới nghiên cứu cho rằng cá mập yêu tinh bơi chậm, có lẽ lơ lửng nhờ lá gan lớn chứa nhiều dầu, rồi tiếp cận con mồi thật gần trước khi tấn công.

Cái hàm phóng ra như súng cao su

Từ lâu, người ta đã biết hàm cá mập yêu tinh có thể đẩy ra xa phía trước, vì những mẫu vật được kéo lên thường có hàm thò hẳn ra ngoài. Nhưng phải đến năm 2016, cảnh đớp mồi của cá sống mới được phân tích chi tiết. Nhóm của Nakaya Kazuhiro công bố trên tạp chí Scientific Reports các đoạn phim quay cá mập yêu tinh ở vùng biển Nhật Bản đang đớp mồi.

Kết quả: khi đớp, hàm của cá phóng ra phía trước một khoảng gần bằng một phần mười chiều dài thân, với tốc độ được đo tới vài mét mỗi giây. Theo nhóm tác giả, khoảng cách phóng hàm này thuộc loại lớn nhất trong các loài cá mập từng được đo. Hàm mở, lao ra, khép lại rồi rút về, toàn bộ diễn ra trong chưa đầy một giây. Các tác giả gọi cách đớp này là slingshot feeding, "đớp kiểu súng cao su", vì các dây chằng ở hàm được kéo căng rồi bật ra như dây cao su.

Lợi ích dễ hình dung: một con cá bơi chậm không thể đuổi theo mồi, nhưng nếu tới đủ gần mà con mồi không phát hiện, cú phóng hàm bất ngờ có thể bù cho khoảng cách cuối cùng. Phần đầu và thân gần như đứng yên, chỉ bộ hàm lao đi, nên ít làm động nước.

Sống ở đâu, ăn gì

Cá mập yêu tinh có phân bố rộng nhưng rải rác: Nhật Bản, Úc, New Zealand, Nam Phi, vùng Đại Tây Dương ngoài khơi châu Âu và châu Phi, vịnh Mexico và một số nơi khác. Nhiều ghi nhận nhất đến từ Nhật Bản, đặc biệt là các hẻm vực ngầm ở vịnh Tokyo và vịnh Sagami, nơi đáy biển dốc xuống sâu ngay gần bờ.

Thức ăn được xác định qua dạ dày mẫu vật gồm các loài cá biển sâu như cá đuôi chuột, cá rồng, cùng với mực và giáp xác. Cá mập yêu tinh cùng bộ Lamniformes với cá mập trắng và cá mập mako, nhưng lối sống thì khác xa những họ hàng bơi nhanh ở tầng mặt.

Sinh sản: gần như chưa biết gì

Các loài trong bộ Lamniformes thường đẻ con, phôi phát triển trong bụng mẹ. Người ta đoán cá mập yêu tinh cũng vậy, nhưng cho tới nay chưa có ghi nhận chắc chắn nào về một con cái đang mang thai. Tuổi thọ, tuổi trưởng thành và số con mỗi lứa đều chưa rõ.

"Hoá thạch sống" nên hiểu thế nào

Cá mập yêu tinh thường được gọi là hoá thạch sống. Lý do: họ Mitsukurinidae có các họ hàng hoá thạch từ kỷ Phấn trắng, khi khủng long còn sống, với hình dáng mõm dài khá giống. Ngày nay chỉ còn lại đúng một loài.

Tuy vậy, "hoá thạch sống" không có nghĩa là con vật đứng yên không tiến hoá suốt hàng chục triệu năm. Nó chỉ có nghĩa đây là đại diện còn sót lại của một nhánh cổ, giữ nhiều nét giống tổ tiên. Các nhà sinh học thường dùng cụm từ này một cách dè dặt.

Góc nhìn hôm nay

Hầu hết cá mập yêu tinh được biết đến là nhờ bị mắc lưới đánh cá biển sâu một cách ngẫu nhiên, hoặc được ngư dân Nhật đưa lên ở các vịnh sâu gần bờ. Một số cá thể từng được đưa về thuỷ cung ở Nhật nhưng chỉ sống được thời gian ngắn, vì khó thích nghi với áp suất, nhiệt độ và ánh sáng ở bể. Hiện IUCN xếp loài ở mức ít quan tâm, nhưng dữ liệu về số lượng thật sự còn rất mỏng.

Với người ở Việt Nam, cá mập yêu tinh không phải loài thường gặp. Nếu thấy ảnh "cá mập yêu tinh mắc lưới ở Việt Nam" trên mạng, nên kiểm tra kỹ nguồn: nhiều ảnh lan truyền là ảnh cũ từ Nhật, Đài Loan hay vịnh Mexico, hoặc nhầm với loài khác. Những mẫu vật thật thường được lưu ở các bảo tàng tự nhiên lớn tại Nhật Bản, nơi có bộ sưu tập cá biển sâu phong phú.

Đoạn phim năm 2016 của nhóm Nakaya, kèm theo bài báo truy cập mở trên Scientific Reports, là cách tốt nhất để tận mắt thấy cú phóng hàm. Xem chậm từng khung hình, ta sẽ hiểu vì sao một con cá trông vụng về lại sống sót được ở tầng biển nghèo mồi.