Cá ma chimaera là gì: họ hàng cổ xưa của cá mập sống ở biển sâu

Cá ma, hay chimaera, là nhóm cá sụn sống chủ yếu ở biển sâu, họ hàng xa của cá mập và cá đuối, gồm khoảng năm chục loài thuộc bộ Chimaeriformes. Chúng có mắt to, da trơn, đuôi dài như roi, một gai có nọc nhẹ trước vây lưng, và thay vì răng thường thì có những tấm răng mọc suốt đời. Dòng dõi của cá ma tách khỏi cá mập từ khoảng 400 triệu năm trước theo nhiều ước tính, nên chúng là một trong những nhánh cá cổ nhất còn sống.

Cá ma là loài gì

Cá ma thuộc lớp Cá sụn (Chondrichthyes), giống cá mập và cá đuối: bộ xương bằng sụn chứ không phải xương cứng. Nhưng trong lớp này, cá ma đứng riêng một phân lớp là Holocephali, còn cá mập và cá đuối thuộc phân lớp Elasmobranchii. Chữ Holocephali có nghĩa là "nguyên đầu", ám chỉ việc hàm trên của chúng dính liền với hộp sọ, khác cá mập có hàm trên rời và di động.

Hoá thạch cho thấy vào kỷ Than đá, cách nay khoảng 359 đến 299 triệu năm, nhóm cá nguyên đầu từng đa dạng hơn bây giờ rất nhiều, với đủ kiểu hình dạng lạ lùng. Khoảng năm chục loài cá ma ngày nay chỉ là một nhánh nhỏ còn sót lại của nhóm ấy, phần lớn lui xuống sống ở biển sâu.

Tên tiếng Anh của nhóm rất nhiều: chimaera (theo con quái vật ghép trong thần thoại Hy Lạp), ghost shark (cá mập ma), ratfish (cá chuột, vì đuôi dài như đuôi chuột), rabbitfish (cá thỏ, vì mặt và tấm răng giống thỏ). Tiếng Việt thường gọi là cá ma hoặc giữ nguyên chữ chimaera.

Ba họ cá ma

Những nét làm cá ma khác cá mập

• Tấm răng thay cho răng: cá mập có hàng răng rụng và thay liên tục. Cá ma không có răng rời mà có ba đôi tấm răng cứng, hai đôi ở hàm trên, một đôi ở hàm dưới, mọc dần suốt đời. Tấm răng thích hợp nghiền vỏ cứng.
• Một khe mang mỗi bên: cá mập có năm đến bảy khe mang lộ ra ngoài. Ở cá ma, các khe mang được một nắp da che lại, nên mỗi bên chỉ thấy một lỗ.
• Da trơn: cá ma trưởng thành gần như không có vảy da, khác lớp da nhám như giấy ráp của cá mập.
• Bơi bằng vây ngực: thay vì quẫy đuôi mạnh, cá ma vẫy đôi vây ngực lớn, trông như đang bay chậm trong nước.
• Gai có nọc nhẹ: phía trước vây lưng thứ nhất có một gai cứng gắn tuyến nọc. Vết đâm có thể gây đau cho người nhưng không phải mối nguy chết người. Ngư dân kéo lưới thường cẩn thận với chiếc gai này.

Trên đầu nhiều loài cá ma còn thấy rõ những đường rãnh uốn lượn như nét vẽ. Đó là hệ đường bên, cơ quan cảm nhận rung động trong nước, ở cá ma lộ ra thành rãnh hở rất dễ nhìn.

Cơ quan lạ trên trán con đực

Con đực cá ma có một bộ phận không thấy ở nhóm cá nào khác: một cái mấu nhỏ trên trán, gọi là tenaculum đầu, đầu mấu có những gai nhỏ. Khi giao phối, con đực dùng các mấu và gai này để giữ chặt con cái. Ngoài ra, chúng còn có cơ quan giao phối ở vây bụng như cá mập và thêm một đôi mấu giữ phía trước vây bụng.

Năm 2022, một nghiên cứu trên cá chuột đốm (Hydrolagus colliei) cho thấy những gai trên tenaculum đầu là răng thật, phát triển từ cùng loại mô tạo răng như răng trong miệng. Đây là một trong số rất ít trường hợp được biết ở động vật có xương sống mà răng mọc ở ngoài vùng hàm, và cho thấy cá ma còn giữ nhiều điều để giới sinh học tiến hoá tìm hiểu.

Sống ở đâu, ăn gì

Phần lớn các loài cá ma sống ở độ sâu khoảng 200 đến 2.000 m, một số xuống sâu hơn, quanh sườn lục địa và đáy biển dốc. Một số ngoại lệ sống nông: cá chuột đốm ở đông bắc Thái Bình Dương có thể gặp ở vùng nước mà thợ lặn bình khí tiếp cận được, và các loài cá mõm voi (Callorhinchus) ở Nam bán cầu vào vùng nước nông để đẻ trứng.

Cá ma ăn các con vật sống ở đáy: cua, tôm, nhuyễn thể hai mảnh vỏ, ốc, giun, sao biển, đôi khi cả cá nhỏ. Tấm răng cứng giúp chúng nghiền vỏ. Đôi mắt to, có lớp phản quang phía sau võng mạc, khiến mắt cá ma ánh xanh lục khi gặp đèn của robot lặn.

Đẻ trứng trong bao da

Cá ma đẻ trứng. Mỗi trứng nằm trong một bao da cứng, thuôn dài như con thoi, có viền mỏng hai bên. Con cái thường đẻ từng cặp trứng, bao trứng nằm trên đáy biển nhiều tháng cho tới khi con non nở ra, đã mang hình dạng như cá trưởng thành thu nhỏ. Bao trứng cá ma đôi khi dạt vào bờ biển ở những nơi có loài sống nông.

Bộ gen tiến hoá chậm nhất được biết

Năm 2014, nhóm nghiên cứu do Byrappa Venkatesh dẫn đầu công bố trên tạp chí Nature bộ gen của cá mõm voi Úc (Callorhinchus milii), một loài cá ma. Họ thấy bộ gen này thay đổi chậm nhất trong các loài động vật có xương sống được so sánh khi đó, chậm hơn cả cá vây tay coelacanth. Nhóm tác giả cũng tìm thấy loài này thiếu một số gen liên quan tới việc tạo xương cứng, góp phần giải thích vì sao bộ xương của cá sụn không hoá xương.

Vì vậy, cá ma được dùng như "hình mẫu tham chiếu" khi so sánh gen giữa cá sụn và các nhóm có xương, kể cả con người, để tìm hiểu hệ miễn dịch và bộ xương đã tiến hoá thế nào.

Góc nhìn hôm nay

Cá ma không phải mục tiêu đánh bắt chính ở hầu hết các nơi, nhưng thường bị mắc lưới kéo đáy sâu như sản phẩm phụ. Một số loài cá mõm voi được đánh bắt làm thực phẩm ở New Zealand và Úc. Như nhiều loài cá sụn, cá ma lớn chậm, đẻ ít, nên dễ bị tổn thương khi bị khai thác liên tục. Danh sách loài cá ma vẫn đang tăng: nhiều loài mới được mô tả trong vài thập niên gần đây từ các chuyến khảo sát biển sâu.

Muốn xem cá ma thật, các kênh video của MBARI và NOAA có nhiều cảnh cá ma mõm dài và cá ma mõm ngắn bơi bằng vây ngực trên đáy. Một số thuỷ cung lớn ở bờ tây Bắc Mỹ trưng bày cá chuột đốm, loài cá ma dễ thấy nhất ngoài tự nhiên. Khi xem, hãy để ý ba chi tiết: chiếc gai trước vây lưng, nắp mang che kín, và những rãnh đường bên trên đầu.