Cá răng nanh (Anoplogaster cornuta) là một loài cá biển sâu nhỏ, thường chỉ dài khoảng 15 cm, nhưng mang bộ răng được xem là lớn nhất so với kích thước cơ thể trong thế giới loài cá. Chúng sống chủ yếu ở độ sâu khoảng 500 đến 2.000 m tại các vùng biển nhiệt đới và ôn đới khắp thế giới, có ghi nhận xuống gần 5.000 m. Trông dữ tợn, nhưng với con người chúng hoàn toàn vô hại: cả đời hầu như không ai gặp một con còn sống.
Cá răng nanh là loài gì
Tên tiếng Anh của loài là fangtooth hay common fangtooth. Nhà động vật học người Pháp Achille Valenciennes mô tả loài này năm 1833. Theo WoRMS, chi Anoplogaster thuộc họ Anoplogastridae và chỉ có hai loài: cá răng nanh thường Anoplogaster cornuta và cá răng nanh sừng ngắn Anoplogaster brachycera, loài thứ hai được mô tả muộn hơn nhiều, vào thập niên 1980.
Về họ hàng, cá răng nanh gần với nhóm cá vây gai sống sâu như cá orange roughy (Hoplostethus atlanticus), cùng được nhiều hệ phân loại hiện nay xếp vào bộ Trachichthyiformes, hơn là với những loài cá biển sâu "trông giống" nó như cá rồng hay cá răng kiếm. Hình dáng giống nhau ở đây là kết quả của cùng một áp lực sống: ít mồi, tối đen, gặp được con gì thì phải giữ cho chặt.
Một con cá nhỏ hơn bàn tay
Ảnh chụp cận cảnh thường khiến người xem tưởng cá răng nanh to như cá mập. Thực tế, cá trưởng thành phần lớn chỉ dài 13–16 cm, nằm gọn trong lòng bàn tay người lớn. Thân ngắn, đầu to chiếm phần lớn cơ thể, da màu nâu sẫm đến đen, phủ vảy nhỏ ráp. Mắt rất nhỏ so với đầu, điều khá lạ với một loài cá biển sâu, vì nhiều loài khác ở tầng này có mắt to để bắt chút ánh sáng hiếm hoi.
Bộ răng lớn nhất so với thân hình
Điểm làm nên tên tuổi của loài là hai chiếc răng nanh dài ở hàm dưới. Nếu tính theo tỷ lệ với chiều dài cơ thể, đây thường được nêu là bộ răng lớn nhất trong các loài cá đã biết. Câu hỏi tự nhiên là: răng dài như vậy thì ngậm miệng lại bằng cách nào?
Câu trả lời nằm ở cấu tạo hộp sọ. Khi cá khép miệng, hai răng nanh dưới trượt vào hai hốc nằm ở vòm miệng, hai bên não. Nhờ vậy cá vẫn ngậm kín được mà răng không đâm vào chính mình. Hàm trên cũng có răng nhọn, xếp không đều, tạo thành một cái "lồng" giữ mồi.
Bộ răng này phục vụ đúng một việc: không để con mồi thoát. Ở vùng tối, cơ hội gặp mồi rất thưa. Một con cá đã há miệng mà để tuột mồi có thể phải đợi rất lâu mới gặp lần sau. Răng dài, nhọn, hướng vào trong là cách giữ mồi chắc chắn mà không tốn sức đuổi theo.
Ăn gì ở dưới sâu
Theo các khảo sát dạ dày mẫu vật, cá non ăn chủ yếu giáp xác nhỏ như chân chèo và tôm nhỏ. Khi lớn lên, khẩu phần chuyển dần sang cá và mực nhỏ. Cá răng nanh không có mồi nhử phát sáng như cá cần câu. Chúng được cho là săn bằng cách lảng vảng chậm và dựa nhiều vào đường bên, hệ cảm nhận rung động chạy dọc thân, để phát hiện con mồi ở gần trong bóng tối.
Cá non và cá lớn từng bị tưởng là hai loài
Một chi tiết ít người biết: cá răng nanh non trông khác hẳn cá trưởng thành. Cá non có màu xám nhạt, đầu mang những gai dài và thân thon hơn. Khác biệt lớn tới mức trong thời gian dài, giới khoa học từng xếp cá non vào một loài riêng. Chỉ khi có đủ mẫu ở các giai đoạn trung gian, người ta mới nhận ra đó là cùng một loài đang lớn.
Cá non cũng sống ở tầng nước nông hơn cá trưởng thành. Khi lớn, chúng chuyển dần xuống sâu. Kiểu "đổi chỗ ở theo tuổi" này khá phổ biến ở cá biển sâu, giúp cá non tận dụng vùng nước có nhiều thức ăn hơn trước khi đủ lớn để sống ở tầng nghèo mồi.
Về sinh sản, hiểu biết còn ít. Cá răng nanh đẻ trứng trôi nổi, ấu trùng sống trong lớp nước phía trên. Cho tới nay chưa có quan sát trực tiếp nào về chuyện chúng bắt cặp ngoài tự nhiên.
Sống ở đâu và chịu được những gì
Cá răng nanh có vùng phân bố rất rộng: Đại Tây Dương, Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương, chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và ôn đới. Phần lớn mẫu vật được thu bằng lưới kéo nghiên cứu ở tầng giữa, tầng mà ánh sáng mặt trời đã tắt hẳn.
| Đặc điểm | Cá răng nanh thường (A. cornuta) |
|---|---|
| Chiều dài thường gặp | khoảng 13–16 cm |
| Độ sâu thường gặp | khoảng 500–2.000 m |
| Độ sâu ghi nhận sâu nhất | gần 5.000 m (theo FishBase) |
| Phân bố | vùng nhiệt đới và ôn đới các đại dương |
| Thức ăn | giáp xác (cá non); cá, mực nhỏ (cá lớn) |
| Tình trạng IUCN | Ít quan tâm (Least Concern) |
Dải độ sâu rộng như vậy nghĩa là cá phải chịu được nhiều mức áp suất và nhiệt độ khác nhau, từ nước còn hơi ấm ở tầng trên tới nước chỉ vài độ C ở dưới sâu. Đây là một trong những lý do cá răng nanh hay được nhắc trong sách giáo khoa sinh học biển: một loài nhỏ, phổ biến, chịu đựng tốt.
Vì sao gần như không thể nuôi
Cá răng nanh từng được đưa lên còn sống và giữ trong bể lạnh vài lần, nhưng thường không sống được lâu. Lý do là sự thay đổi đột ngột về áp suất, nhiệt độ và ánh sáng khi bị kéo lên. Vì thế, hình ảnh ta thấy phần lớn là mẫu ngâm trong bảo tàng hoặc cảnh quay từ robot lặn. Mẫu ngâm thường bạc màu và co lại, góp phần làm loài cá này trông "dị" hơn thật.
Hiểu đúng về vẻ ngoài "quái vật"
Cá răng nanh hay xuất hiện trong các bài kiểu "những sinh vật đáng sợ nhất đại dương". Cách gọi đó dễ gây hiểu lầm. Với con người, chúng không có mối nguy nào: nhỏ, sống ở độ sâu không ai bơi tới, và không có nọc độc. Vẻ "dữ dằn" chỉ là cách thích nghi với một môi trường thiếu thức ăn.
Cũng nên tránh đọc đặc điểm của loài theo kiểu nhân hoá. Răng dài không có nghĩa là hung hăng; mắt nhỏ không có nghĩa là "mù". Mỗi chi tiết là một sự đánh đổi: tiết kiệm năng lượng, giữ mồi chắc, cảm nhận rung động thay cho nhìn bằng mắt.
Góc nhìn hôm nay
Cá răng nanh không bị đánh bắt thương mại và được IUCN xếp ở mức ít quan tâm. Nhưng biển sâu nói chung đang chịu nhiều áp lực hơn trước: lưới kéo đáy ở một số vùng, đề xuất khai khoáng đáy biển, nước ấm lên và thiếu oxy dần. Những loài phổ biến như cá răng nanh là "phông nền" để các nhà khoa học theo dõi tầng giữa đại dương đang thay đổi ra sao.
Muốn xem cá răng nanh thật, cách dễ nhất là tìm kho video của các viện nghiên cứu như MBARI (Viện Nghiên cứu Thuỷ cung Vịnh Monterey) hay NOAA Ocean Exploration. Ở Việt Nam, Bảo tàng Hải dương học thuộc Viện Hải dương học tại Nha Trang (Khánh Hoà) lưu giữ nhiều mẫu sinh vật biển sâu thu từ các chuyến khảo sát, là nơi tốt để cho trẻ nhìn tận mắt kích thước thật của cá biển sâu: nhỏ hơn nhiều so với tưởng tượng.
Một cách đọc thêm có ích là so sánh cá răng nanh với các "thợ săn tầng tối" khác như cá rồng, cá răng kiếm. Ba nhóm không họ hàng gần, nhưng cùng đi tới bộ răng dài và miệng rộng. Đó là ví dụ điển hình của tiến hoá hội tụ mà sách sinh học hay dùng.
Câu hỏi thường gặp
Cá răng nanh có nguy hiểm với người không?
Không. Cá răng nanh chỉ dài khoảng 15 cm, sống ở độ sâu hàng trăm tới hàng nghìn mét và không có nọc độc. Gần như không ai gặp chúng ngoài các chuyến khảo sát khoa học.
Cá răng nanh sống ở độ sâu bao nhiêu?
Phần lớn ở khoảng 500 đến 2.000 m. FishBase ghi nhận cá thể ở sâu gần 5.000 m. Cá non thường sống nông hơn cá trưởng thành.
Vì sao cá răng nanh ngậm được miệng dù răng rất dài?
Hai răng nanh dưới trượt vào hai hốc ở vòm miệng, nằm hai bên não, khi cá khép hàm. Nhờ đó cá ngậm kín miệng mà răng không đâm vào đầu.
Cá răng nanh to bao nhiêu?
Cá trưởng thành thường dài khoảng 13–16 cm. Ảnh chụp cận cảnh làm chúng trông to, nhưng thực ra chỉ cỡ lòng bàn tay.
Cá răng nanh ăn gì?
Cá non ăn giáp xác nhỏ, cá lớn chuyển sang ăn cá và mực nhỏ. Chúng không có mồi nhử phát sáng mà dựa nhiều vào đường bên để cảm nhận con mồi.
Có thể xem cá răng nanh ở thuỷ cung không?
Rất khó, vì cá thường không sống lâu khi bị đưa lên mặt nước. Cách thực tế nhất là xem video từ robot lặn của MBARI, NOAA hoặc mẫu ngâm trong các bảo tàng hải dương học.
