Rắn biển là bò sát thở bằng phổi nhưng lặn được rất lâu: nhiều loài ở dưới nước từ nửa giờ tới hơn một giờ, một phần nhờ lá phổi kéo dài gần hết thân và một phần nhờ hấp thu oxy qua da. Phần lớn chúng kiếm ăn ở vùng nước nông dưới 100 m, nhưng năm 2019 các nhà khoa học Úc đã công bố hình ảnh rắn biển ở độ sâu hơn 200 m. Nọc của chúng rất độc, nhưng rắn biển thường không hung dữ, phần lớn ca bị cắn là ngư dân gỡ rắn khỏi lưới.
Rắn biển là những loài nào
Rắn biển là tên gọi chung cho các loài rắn thuộc họ rắn hổ (Elapidae) đã thích nghi với đời sống ở biển, họ hàng với rắn hổ mang và rắn cạp nong trên cạn. Có hai nhóm khác nhau rõ:
| Đặc điểm | Rắn biển thật (nhóm Hydrophiini) | Nhóm sea krait (chi Laticauda) |
|---|---|---|
| Số loài | Phần lớn, khoảng sáu chục loài | Khoảng tám loài |
| Sinh sản | Đẻ con ngay dưới nước | Lên bờ đẻ trứng trong hang đá, khe đá |
| Trên cạn | Gần như bất lực, vảy bụng tiêu giảm | Bò được, thường lên đá nghỉ, tiêu hoá mồi |
| Ví dụ | Rắn biển bụng vàng (Hydrophis platurus), rắn biển ô liu (Aipysurus laevis) | Loài sea krait môi vàng (Laticauda colubrina), thân khoanh đen xanh |
Rắn biển phân bố ở vùng nước ấm của Ấn Độ Dương và Thái Bình Dương, đa dạng nhất quanh Đông Nam Á và bắc Úc. Không có loài rắn biển nào sống tự nhiên ở Đại Tây Dương. Biển Việt Nam có nhiều loài rắn biển, ngư dân gọi chung là rắn đẻn hoặc đẻn.
Cơ thể được sửa lại cho đời sống dưới nước
Tổ tiên rắn biển sống trên cạn. Khi chuyển ra biển, cơ thể chúng thay đổi theo nhiều cách:
- Đuôi dẹt như mái chèo: dấu hiệu dễ nhận ra nhất. Đuôi dẹt hai bên giúp đẩy nước khi bơi uốn lượn.
- Lỗ mũi có van: nằm ở phía trên mõm, đóng kín khi lặn, mở khi nhô lên thở.
- Tuyến muối dưới lưỡi: thải bớt muối thừa, đẩy ra ngoài theo động tác thè lưỡi.
- Thân dẹt và mềm: nhiều loài có thân dẹt hai bên, vảy nhỏ, da mềm.
Uống nước mưa giữa biển mặn
Một phát hiện thú vị của nhà sinh học Harvey Lillywhite và cộng sự: rắn biển bụng vàng, loài sống trôi nổi ngoài khơi, không uống được nước biển mà phải dựa vào nước ngọt. Sau những cơn mưa lớn, trên mặt biển hình thành một lớp nước ngọt mỏng nổi trên nước mặn, và rắn uống lớp nước này. Trong mùa khô kéo dài, chúng có thể bị mất nước nhiều tháng. Tuyến muối giúp thải muối, nhưng không biến nước biển thành nước uống được.
Lặn lâu nhờ phổi dài và thở qua da
Một lá phổi chạy gần hết thân
Phần lớn các loài rắn chỉ có một lá phổi phát triển. Ở rắn biển, lá phổi này rất dài, kéo từ gần đầu tới gần đuôi. Phần phía trước làm nhiệm vụ trao đổi khí. Phần phía sau là một túi khí không có mạch máu nhiều, vừa chứa khí dự trữ, vừa giúp điều chỉnh độ nổi như một chiếc phao bơi. Rắn có thể thay đổi lượng khí trong túi này để nổi lửng ở một độ sâu mà ít tốn sức.
Hấp thu oxy qua da
Điểm đặc biệt nhất của rắn biển là khả năng trao đổi khí qua da. Những thí nghiệm kinh điển của nhà sinh lý học Jeffrey Graham từ thập niên 1970 trên rắn biển bụng vàng cho thấy một phần đáng kể nhu cầu oxy, có ước tính tới khoảng một phần tư hay một phần ba, có thể được hấp thu trực tiếp qua da từ nước biển. Da cũng giúp thải CO2 ra nước.
Mức độ này khác nhau giữa các loài và điều kiện, nhưng ý nghĩa thì rõ: rắn biển không chỉ "nín thở", mà vẫn lấy thêm được một ít oxy suốt lần lặn. Nhờ vậy cùng một hơi thở, chúng ở dưới nước được lâu hơn.
Bao lâu, bao sâu
- Thời gian: nhiều loài thường lặn từ vài phút tới khoảng nửa giờ. Những lần lặn dài hơn một giờ, thậm chí hai giờ, đã được ghi nhận ở một số loài, đặc biệt khi rắn nằm nghỉ ít vận động.
- Độ sâu: phần lớn kiếm ăn ở rạn san hô, đáy cát, bùn ven bờ, thường không sâu quá vài chục mét. Rắn biển hiếm khi xuống quá 100 m.
- Ngoại lệ: năm 2019, nhóm nghiên cứu do Jenna Crowe-Riddell dẫn đầu công bố những đoạn video từ thiết bị lặn tự hành của ngành dầu khí ngoài khơi tây bắc Úc, ghi được rắn biển ở độ sâu khoảng 240 m. Đây là lần đầu rắn biển được ghi nhận ở tầng giữa (dưới 200 m).
Như vậy rắn biển không phải "thợ lặn sâu" như cá voi mõm khoằm hay rùa da. Chúng là những thợ lặn lâu ở vùng nước nông, và chính cách thở qua da là thứ khiến chúng khác mọi loài bò sát lặn khác.
Săn mồi và những giác quan lạ
Rắn biển chủ yếu ăn cá, đặc biệt là cá chình và cá bống trốn trong hang, khe đá. Thân mảnh giúp chúng luồn vào những chỗ hẹp. Có loài chuyên ăn trứng cá, như rắn biển đầu rùa (Emydocephalus annulatus), răng tiêu giảm và nọc yếu vì không cần giết mồi.
Một phát hiện khác thường: rắn biển ô liu có các tế bào nhạy sáng ở da đuôi. Khi đuôi bị chiếu sáng, rắn rút đuôi vào chỗ tối. Người ta cho rằng điều này giúp chúng giấu kín cả thân khi trốn trong khe đá, không để chiếc đuôi lộ ra cho kẻ săn mồi.
Kẻ thù của rắn biển gồm cá mập, cá mú lớn, đại bàng biển. Rắn biển bụng vàng có màu đen vàng tương phản, được cho là màu cảnh báo, và nhiều loài cá săn mồi tránh ăn nó.
Nọc độc và an toàn cho người đi biển
Nọc của phần lớn rắn biển là nọc độc thần kinh và độc cơ rất mạnh. Một số loài nằm trong nhóm rắn có nọc độc nhất thế giới tính theo liều gây chết trong thí nghiệm. Tuy vậy:
- Rắn biển thường hiền, ít chủ động tấn công người. Thợ lặn gặp rắn biển ở rạn san hô thường thấy chúng tò mò lượn quanh rồi bỏ đi.
- Răng nọc ngắn, và nhiều vết cắn không bơm nọc hoặc bơm rất ít.
- Phần lớn ca bị cắn ở Đông Nam Á là ngư dân gỡ rắn mắc trong lưới, hoặc người giẫm phải rắn ở vùng nước đục ven bờ.
Những điều nên nhớ
- Không bắt, không chạm vào rắn biển, kể cả khi rắn nằm trên bãi và trông như đã chết.
- Ngư dân gỡ lưới nên đeo găng dày và dùng dụng cụ, không cầm rắn bằng tay trần.
- Khi lặn, giữ khoảng cách, không dồn rắn vào góc, không chặn đường rắn ngoi lên thở.
- Nếu bị rắn biển cắn: giữ người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa ngay tới cơ sở y tế có khả năng điều trị rắn cắn. Không rạch vết cắn, không hút nọc, không đắp lá, không garô thắt chặt. Triệu chứng như đau cơ, yếu cơ, sụp mi, nói khó, nước tiểu sẫm màu có thể xuất hiện chậm sau vài giờ, nên ngay cả khi thấy "không sao" vẫn cần được theo dõi tại cơ sở y tế.
Những bò sát biển khác, nói ngắn
Ngoài rắn biển và rùa biển, chỉ còn rất ít bò sát sống ở biển. Kỳ đà biển ở quần đảo Galápagos là loài thằn lằn duy nhất kiếm ăn dưới biển, lặn xuống gặm tảo trên đá, thường chỉ ở vùng nước nông vài mét. Cá sấu nước mặn có thể bơi ra biển và di chuyển xa giữa các đảo, nhưng không phải thợ lặn sâu. Rùa da, loài bò sát lặn sâu nhất, có bài riêng trong danh mục này.
Góc nhìn hôm nay: rắn biển trong vùng biển Việt Nam
Ở Việt Nam, rắn biển thường mắc vào lưới kéo, lưới rê của ngư dân và đôi khi được bán làm thực phẩm hoặc ngâm rượu. Tại nhiều nơi trên thế giới, việc khai thác rắn biển với khối lượng lớn đã làm suy giảm quần thể ở một số vùng. Một số loài rắn biển được IUCN xếp ở mức nguy cấp, chủ yếu vì mất rạn san hô và bị đánh bắt.
Rắn biển sống gắn với rạn san hô và đáy biển ven bờ, nên chúng là dấu hiệu của một vùng biển còn khoẻ. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể tra cơ sở dữ liệu bò sát Reptile Database và WoRMS để biết tên khoa học cập nhật, vì phân loại rắn biển đã thay đổi nhiều trong vài chục năm gần đây.
Câu hỏi thường gặp
Rắn biển thở bằng gì?
Rắn biển thở bằng phổi và phải ngoi lên mặt nước để lấy không khí. Ngoài ra, chúng có thể hấp thu một phần oxy qua da khi ở dưới nước, giúp kéo dài thời gian lặn.
Rắn biển lặn được bao lâu?
Nhiều loài thường lặn từ vài phút tới khoảng nửa giờ. Một số loài đã được ghi nhận ở dưới nước hơn một giờ, nhất là khi nằm nghỉ ít vận động.
Rắn biển có độc không?
Phần lớn rắn biển có nọc độc rất mạnh, chủ yếu tác động lên thần kinh và cơ. Tuy vậy chúng ít khi tấn công người, phần lớn ca bị cắn là khi ngư dân gỡ rắn khỏi lưới hoặc giẫm phải rắn.
Bị rắn biển cắn phải làm gì?
Giữ người bị cắn nằm yên, hạn chế cử động chi bị cắn và đưa ngay tới cơ sở y tế hoặc gọi cấp cứu 115. Không rạch, không hút nọc, không garô thắt chặt. Triệu chứng có thể xuất hiện chậm nên vẫn cần theo dõi tại cơ sở y tế.
Rắn biển khác lươn biển thế nào?
Rắn biển là bò sát, có vảy, thở bằng phổi và phải ngoi lên thở, đuôi dẹt như mái chèo. Lươn biển và cá chình là cá, thở bằng mang, có vây, không cần ngoi lên mặt nước.
