Cá voi mõm khoằm Cuvier: kỷ lục lặn gần 3.000 m và hơn ba giờ của loài thú

Cá voi mõm khoằm Cuvier giữ kỷ lục lặn sâu và lâu nhất trong các loài thú được ghi nhận bằng thẻ theo dõi. Theo nghiên cứu của Schorr và cộng sự công bố năm 2014 ngoài khơi nam California, một con đã xuống gần 3.000 m và một lần lặn khác kéo dài hơn 2 giờ. Năm 2020, nhóm của Quick và cộng sự ghi được một lần lặn dài 222 phút ở ngoài khơi Bắc Carolina, Mỹ.

Cá voi mõm khoằm Cuvier là loài nào

Cá voi mõm khoằm Cuvier (Ziphius cavirostris) thuộc họ cá voi mõm khoằm (Ziphiidae), một họ cá voi có răng gồm hơn 20 loài, phần lớn hiếm gặp tới mức có loài chỉ được biết qua vài bộ xương dạt bờ. Tên loài lấy theo nhà giải phẫu học người Pháp Georges Cuvier, người mô tả nó đầu thế kỷ 19 từ một hộp sọ mà ông tưởng là của loài đã tuyệt chủng.

Con trưởng thành dài khoảng 5 đến 7 m. Đầu nhỏ, mõm ngắn, đường miệng hơi cong lên trông như đang mỉm cười, nên trong tiếng Anh nó còn có biệt danh "goose-beaked whale" (cá voi mỏ ngỗng). Con đực có hai chiếc răng nhú ra ở đầu hàm dưới, gần như không dùng để ăn mà dùng khi tranh giành với nhau. Vì vậy con đực lớn tuổi thường chi chít vết sẹo dài màu trắng trên lưng.

Đây là loài cá voi mõm khoằm phân bố rộng nhất, có mặt ở các vùng biển sâu từ nhiệt đới tới ôn đới, thường quanh sườn lục địa, núi ngầm và hẻm vực dưới đáy. Dù rộng như vậy, rất ít người từng thấy nó ngoài biển: chúng ở dưới nước phần lớn thời gian, lên mặt nước lặng lẽ, phun hơi thấp và ít khi nhô cao.

Các con số kỷ lục và nguồn gốc của chúng

Những con số về cá voi mõm khoằm Cuvier không phải ước đoán. Chúng đến từ thẻ vệ tinh có cảm biến áp suất được gắn lên vây lưng bằng chốt nhỏ, ghi lại độ sâu và thời gian từng lần lặn rồi gửi về qua vệ tinh khi cá voi nổi lên.

Để so sánh: hải cẩu voi phương nam, một thợ lặn cự phách khác, có lần xuống hơn 2.000 m. Cá nhà táng thường săn ở 400 đến 1.200 m. Con người lặn bình khí giải trí chỉ được khuyến nghị tới khoảng 40 m. Khoảng cách giữa các con số đó cho thấy cá voi mõm khoằm Cuvier đang ở một đẳng cấp khác.

Cần nói rõ: 222 phút là một lần lặn bất thường. Chính nhóm nghiên cứu cũng nhận xét những lần lặn dài như vậy vượt xa giới hạn mà người ta tính được từ lượng oxy cơ thể nó dự trữ, nên có thể cá voi đã chịu đựng thiếu oxy tốt hơn dự đoán, hoặc giảm chuyển hoá rất sâu. Đây vẫn là câu hỏi mở.

Một ngày lặn bình thường trông thế nào

Bỏ qua các kỷ lục, nhịp sống thường ngày của loài này đã đủ đáng kinh ngạc. Dữ liệu thẻ ở nhiều vùng biển cho thấy một khuôn mẫu khá đều:

• Lần lặn săn mồi sâu: thường xuống khoảng 1.000 đến 1.500 m, kéo dài quanh một giờ, có khi lâu hơn. Đây là lúc nó kiếm ăn.
• Chuỗi lặn nông: sau mỗi lần lặn sâu, nó thường thực hiện vài lần lặn nông vài trăm mét, xen giữa những quãng ngắn ở mặt nước.
• Thời gian ở mặt nước rất ngắn: có khi chỉ một hai phút giữa các lần lặn. Điều này lạ, vì người ta tưởng con vật vừa lặn một giờ thì phải nằm thở lâu để bù oxy.

Tính cả ngày, cá voi mõm khoằm Cuvier có thể ở dưới sâu hơn 1.000 m nhiều giờ liền, chia thành nhiều lần. Phần thời gian nó ở sát mặt nước, nơi con người có thể nhìn thấy, rất nhỏ.

Nó săn gì ở độ sâu đó

Từ phân tích dạ dày những con dạt bờ, thức ăn chính là mực tầng sâu, kèm cá sống gần đáy và tầng giữa. Như nhiều họ hàng, cá voi mõm khoằm Cuvier gần như không có răng chức năng ở con cái và con non, nên nó bắt mồi bằng cách hút: họng nới rộng nhờ hai rãnh dưới cằm, lưỡi rút nhanh về sau tạo lực hút kéo mồi vào miệng.

Để tìm mồi trong bóng tối, nó dùng định vị bằng tiếng vang. Các thẻ ghi âm gắn bằng giác hút trên họ hàng gần cho thấy khuôn mẫu chung: cá voi im lặng khi lặn xuống, chỉ bắt đầu phát tiếng lách cách khi đã xuống sâu vài trăm mét, săn ở tầng đáy của chuyến lặn, rồi lại im lặng khi ngoi lên. Một giả thuyết được nhiều người bàn là chúng giữ im lặng ở tầng nông để tránh bị cá voi sát thủ, kẻ săn cá voi mõm khoằm, nghe thấy.

Cơ thể được "thiết kế" thế nào cho những lần lặn dài

Không có bộ phận thần kỳ nào. Khả năng lặn của cá voi mõm khoằm là tổng của nhiều thích nghi nhỏ, trong đó mấy điểm được giới nghiên cứu nhấn mạnh:

• Kho oxy trong cơ: cơ của chúng giàu myoglobin, loại sắc tố gắn oxy, tới mức thịt có màu đỏ sẫm gần như đen.
• Phổi nhỏ, lồng ngực mềm: phổi xẹp lại khi xuống sâu, hạn chế khí nitơ đi vào máu.
• Tiết kiệm năng lượng: cơ thể hình thoi thuôn, vây ngực có thể áp vào những hõm nhỏ trên thân để giảm lực cản. Chúng bơi khá chậm và đều thay vì lao nhanh.
• Chịu được thiếu oxy và tích axit lactic: những lần lặn quá dài cho thấy chúng có thể tiếp tục hoạt động khi lượng oxy giảm thấp, rồi xử lý chất thải chuyển hoá sau đó.

Cơ chế giữ oxy và cách tránh bệnh giảm áp được kể kỹ trong hai bài khác cùng danh mục. Ở đây chỉ cần nhớ: cá voi không "nín thở" theo kiểu người nín thở trong bể bơi. Toàn bộ cơ thể nó được điều chỉnh để mỗi phân tử oxy được dùng tiết kiệm nhất.

Vì sao loài này nhạy cảm với sóng sonar quân sự

Từ thập niên 1990, giới khoa học nhận thấy các vụ cá voi mõm khoằm dạt bờ hàng loạt hay xảy ra cùng thời điểm với các cuộc tập trận dùng sonar chủ động tần số trung bình. Hai vụ được nghiên cứu kỹ nhất là ở quần đảo Bahamas năm 2000 và quần đảo Canary của Tây Ban Nha năm 2002. Cá voi mõm khoằm Cuvier là loài thường gặp nhất trong các vụ này.

Khám nghiệm những con chết ở Canary cho thấy có bọt khí và tổn thương trong mô, kiểu tổn thương giống bệnh giảm áp. Giả thuyết được nhiều người ủng hộ là âm thanh lạ khiến cá voi hoảng, thay đổi nhịp lặn và ngoi lên bất thường, làm rối loạn cơ chế quản lý khí vốn rất tinh vi của chúng. Sau một loạt vụ việc, Tây Ban Nha đã áp dụng lệnh cấm dùng loại sonar này trong vùng biển quanh quần đảo Canary từ năm 2004, và từ đó không ghi nhận thêm vụ dạt bờ hàng loạt liên quan tập trận ở đây.

Câu chuyện này là ví dụ rõ về việc một loài sống hoàn toàn bằng âm thanh có thể bị tổn thương ra sao bởi tiếng ồn của con người dưới biển.

Góc nhìn hôm nay: hiểu một loài gần như vô hình

IUCN xếp cá voi mõm khoằm Cuvier ở mức Ít quan ngại (Least Concern) trên toàn cầu, nhưng điều đó chủ yếu phản ánh vùng phân bố rộng. Số liệu về từng quần thể còn rất ít, vì đếm một loài hầu như không lên mặt nước là việc cực khó. Các nhà nghiên cứu thường phải dựa vào máy ghi âm đặt dưới đáy biển để nghe tiếng lách cách đặc trưng thay vì trông thấy tận mắt.

Nếu muốn có cơ hội thấy loài này, những nơi có hẻm vực sâu sát bờ như quần đảo Azores của Bồ Đào Nha hoặc biển Ligure ở Địa Trung Hải là các điểm từng có tour ngắm cá voi ghi nhận. Dù vậy, gặp được vẫn là chuyện may mắn.

Muốn đọc kỹ hơn, có thể tìm hai bài báo gốc: Schorr và cộng sự (2014) trên PLoS ONE, đọc miễn phí, và Quick và cộng sự (2020) trên Journal of Experimental Biology. Hồ sơ loài trên trang NOAA Fisheries cũng là điểm khởi đầu dễ đọc.