Rùa da lặn sâu nhất trong loài rùa: hơn 1.000 m nhờ mai mềm và thân ấm

Rùa da là loài rùa lặn sâu nhất: thẻ theo dõi đã ghi được những lần lặn vượt 1.000 m, kỷ lục thường được dẫn là khoảng 1.280 m. Phần lớn thời gian chúng vẫn ở tầng nước nông hơn 200 m, nhưng có thể chúi xuống sâu khi băng qua vùng biển khơi hoặc lần theo đàn sứa. Mai mềm như da thay cho mai cứng, cơ thể giữ nhiệt tốt và lối sống chuyên ăn sứa là ba thứ giúp chúng làm được điều mà không loài rùa nào khác làm được.

Rùa da khác các loài rùa biển khác ở đâu

Rùa da (Dermochelys coriacea) là loài duy nhất còn sống của họ Dermochelyidae, tách khỏi các loài rùa biển khác từ hàng chục triệu năm trước. Ở Việt Nam, đôi khi nó được gọi là rùa luýt. Những điểm khác biệt rõ nhất:

• Không có mai sừng: thay vì các tấm vảy sừng cứng như vích hay đồi mồi, lưng rùa da phủ một lớp da dày, bên dưới là vô số mảnh xương nhỏ ghép như khảm. Trên lưng có bảy gờ chạy dọc từ cổ tới đuôi.
• Kích thước lớn nhất: mai con trưởng thành thường dài khoảng 1,5 đến 1,8 m, cân nặng phổ biến vài trăm kg. Cá thể lớn nhất từng được ghi nhận là một con đực dạt vào bờ biển xứ Wales năm 1988, nặng gần 1 tấn.
• Vây trước rất dài: sải vây trước có thể dài gần bằng chiều dài thân, giúp chúng bơi đường dài hiệu quả.
• Vùng sống rộng nhất trong các loài bò sát: từ biển nhiệt đới tới vùng nước lạnh gần Vòng Bắc Cực, như ngoài khơi Na Uy hay Canada.

Cách phân biệt năm loài rùa biển ở Việt Nam và mùa đẻ trứng của chúng đã được viết ở mảng biển ven bờ trong hệ. Bài này chỉ tập trung vào khả năng lặn của rùa da.

Những con số về độ sâu và thời gian lặn

Từ cuối thập niên 1980, các nhà nghiên cứu đã gắn máy ghi độ sâu lên rùa da cái sau khi chúng lên bờ đẻ trứng. Từ đó tới nay, dữ liệu tích luỹ được cho thấy:

So với các loài rùa biển khác, chênh lệch rất lớn. Vích (rùa xanh) và đồi mồi thường kiếm ăn ở vùng nước nông ven bờ, rạn san hô, thảm cỏ biển, hiếm khi xuống quá vài chục mét. Rùa da thì sống ngoài biển khơi, nơi thức ăn phân tán theo chiều sâu.

Vì sao rùa da phải lặn sâu

Đi theo bữa ăn

Rùa da gần như chỉ ăn sứa và các sinh vật thân mềm dạng keo như sứa lược, salp (bao biển). Đây là loại thức ăn nhiều nước, ít năng lượng, nên một con rùa da phải ăn khối lượng rất lớn mỗi ngày. Ban ngày, nhiều loài sinh vật dạng keo lặn xuống tầng sâu tránh ánh sáng, ban đêm mới lên gần mặt nước. Rùa da bám theo chúng, nên lặn sâu hơn về ban ngày và nông hơn về đêm ở nhiều vùng.

Để nuốt được thức ăn trơn trượt, họng và thực quản rùa da có hàng trăm gai sừng nhọn hướng vào trong, giữ sứa không trôi ngược ra. Hình ảnh khoang miệng chi chít gai này thường làm người xem giật mình, nhưng nó chỉ là "bộ lọc" giữ mồi, không phải vũ khí.

Tránh nóng và tránh kẻ săn mồi

Một số nhà khoa học cho rằng ở vùng nhiệt đới, rùa da lặn sâu cũng để làm mát cơ thể, vì nước ở dưới sâu lạnh hơn. Lặn sâu khi băng qua biển khơi có thể còn giúp tránh cá mập lớn và cá voi sát thủ ở tầng nông. Đây là các giả thuyết, chưa được chứng minh đầy đủ.

Cơ thể rùa da chịu độ sâu bằng cách nào

Ở độ sâu 1.000 m, áp suất nước khoảng 100 lần áp suất khí quyển ở mặt biển. Một con rùa có mai cứng, lồng ngực cứng sẽ gặp khó ở áp suất đó. Rùa da có mấy lợi thế:

• Mai mềm, co giãn được: lớp vỏ da và xương khảm cho phép thân bị nén lại một chút mà không gãy. Phổi có thể xẹp dần khi xuống sâu, đẩy khí ra khỏi các túi phổi nhỏ.
• Kho oxy nằm ở máu và cơ: khác với các loài rùa biển khác dựa nhiều vào khí trong phổi, rùa da cất phần lớn oxy trong máu và cơ, giống cách thú biển lặn sâu làm. Máu của chúng giàu hồng cầu và cơ giàu myoglobin.
• Nhịp tim chậm lại khi lặn: giống nhiều loài lặn giỏi, nhịp tim giảm để tiết kiệm oxy.

Cách thú biển và bò sát biển xử lý khí nitơ khi ngoi lên, tránh bệnh giảm áp, được kể kỹ ở một bài khác trong danh mục này.

Bò sát mà ấm người: chuyện giữ nhiệt

Rùa là động vật biến nhiệt, thân nhiệt thường theo nước xung quanh. Rùa da là ngoại lệ đáng chú ý. Nó có thể giữ thân nhiệt cao hơn nước lạnh xung quanh hơn 10°C, có ghi nhận chênh lệch tới khoảng 18°C. Người ta ghi nhận những con rùa da kiếm ăn ở vùng nước chỉ khoảng 5 đến 10°C mà cơ thể vẫn ấm đủ để hoạt động.

Ba yếu tố được cho là góp phần:

1. Kích thước lớn: cơ thể càng to thì tỷ lệ diện tích bề mặt trên thể tích càng nhỏ, nhiệt mất đi chậm hơn. Hiện tượng này có tên là "giữ nhiệt nhờ khối lượng lớn" (gigantothermy).
2. Lớp mỡ cách nhiệt dưới da.
3. Hệ trao đổi nhiệt ngược dòng: ở gốc vây, mạch máu đi ra và đi về nằm sát nhau, máu ấm từ thân truyền nhiệt cho máu lạnh từ vây trở về, giữ nhiệt lại trong thân.

Nhờ vậy, rùa da có thể lặn xuống tầng nước lạnh ở độ sâu và kiếm ăn ở vĩ độ cao mà không bị lạnh cứng như các loài rùa khác.

Những mối đe doạ lớn nhất

IUCN xếp rùa da ở mức Sắp nguy cấp (Vulnerable) trên toàn cầu, nhưng một số tiểu quần thể, như ở đông và tây Thái Bình Dương, được xếp ở mức Cực kỳ nguy cấp. Các mối đe doạ chính:

• Mắc ngư cụ: lưới rê và câu vàng ngoài khơi là nguyên nhân gây chết hàng đầu. Rùa mắc lưới dưới nước có thể chết đuối vì không lên được để thở.
• Túi nhựa: túi nilon trôi trong nước trông rất giống sứa. Rùa da nuốt phải có thể bị tắc ruột. Nhiều con chết dạt bờ có nhựa trong dạ dày.
• Mất bãi đẻ và trứng bị lấy: ở nhiều nơi, bãi cát bị xây dựng hoặc trứng bị thu nhặt.
• Đèn ven biển: rùa con mới nở định hướng ra biển nhờ ánh sáng phía chân trời; đèn đường, đèn khu nghỉ dưỡng làm chúng bò ngược vào đất liền.

Góc nhìn hôm nay: rùa da và biển Việt Nam

Ở Việt Nam, rùa da rất hiếm gặp. Tất cả các loài rùa biển ở nước ta đều thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được pháp luật bảo vệ, nghiêm cấm khai thác, buôn bán, tàng trữ trái phép. Nếu gặp rùa biển mắc lưới hoặc dạt bờ, nên báo ngay cho chính quyền địa phương, đồn biên phòng hoặc ban quản lý khu bảo tồn biển gần nhất.

Ngư dân đi câu vàng, lưới rê xa bờ có vai trò lớn: nhiều chương trình bảo tồn trên thế giới hướng dẫn cách gỡ rùa khỏi lưỡi câu và lưới mà không làm chúng bị thương, cũng như dùng loại lưỡi câu tròn ít làm rùa mắc hơn. Với người đi biển nói chung, việc nhỏ mà thiết thực nhất là không thả túi nilon xuống biển.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc hồ sơ loài trên trang NOAA Fisheries, trang của nhóm chuyên gia rùa biển IUCN (Marine Turtle Specialist Group), hoặc các cơ sở dữ liệu theo dõi rùa bằng vệ tinh được công khai trực tuyến.