Cá nhà táng lặn sâu bao nhiêu mét và săn mực khổng lồ trong bóng tối ra sao

Cá nhà táng thường lặn xuống khoảng 400 đến 1.200 m để săn mực, mỗi lần kéo dài chừng 40 phút đến một giờ, và có thể xuống quá 2.000 m. Ở độ sâu đó không còn ánh sáng, nên chúng tìm mồi bằng tiếng lách cách cực mạnh phát ra từ chiếc đầu khổng lồ. Mực khổng lồ có trong thực đơn, nhưng phần lớn bữa ăn thật ra là những loài mực cỡ vừa sống thành đàn trong vùng nước tối.

Cá nhà táng là con vật thế nào

Cá nhà táng (Physeter macrocephalus) là loài cá voi có răng lớn nhất. Con đực trưởng thành dài khoảng 15 đến 18 m, con cái nhỏ hơn hẳn, thường quanh 11 m. Chênh lệch kích thước giữa hai giới ở loài này thuộc hàng lớn nhất trong các loài cá voi. Cái đầu vuông chiếm gần một phần ba chiều dài cơ thể, hàm dưới hẹp như cái que, chỉ hàm dưới có răng hình nón chắc khoẻ.

Chúng sống ở hầu hết các đại dương sâu, từ vùng nhiệt đới tới gần rìa băng. Con cái và con non ở lại vùng nước ấm, sống thành nhóm gia đình bền chặt kéo dài nhiều thế hệ. Con đực lớn lên thì rời nhóm, đi dần về các vĩ độ cao, nơi nước lạnh và mực nhiều, chỉ quay về vùng ấm để tìm bạn đời.

Tên tiếng Anh sperm whale đến từ chất sáp lỏng trong đầu mà thợ săn cá voi thế kỷ 18–19 tưởng nhầm là tinh dịch. Chất này, gọi là spermaceti (sáp cá nhà táng), từng được săn lùng để làm nến và dầu thắp chất lượng cao. Lệnh tạm ngừng săn cá voi thương mại của Uỷ ban Săn bắt Cá voi Quốc tế (IWC) có hiệu lực từ năm 1986 đã chặn phần lớn việc săn bắt. Hiện IUCN xếp loài này ở mức Sắp nguy cấp (Vulnerable).

Một lần lặn săn mồi diễn ra ra sao

Nhờ các thẻ ghi gắn bằng giác hút lên lưng cá voi, các nhà khoa học đã dựng lại được khá rõ một chu kỳ lặn. Mô hình chung như sau:

1. Thở ở mặt nước: cá voi nằm gần mặt nước khoảng 8 đến 10 phút, thở đều qua lỗ thở lệch về bên trái phía trước đầu. Tia nước phun ra chéo về phía trước là dấu hiệu nhận ra loài này từ xa.
2. Cất đuôi lặn: nó cong lưng, nhấc cả thuỳ đuôi lên khỏi mặt nước rồi chúi thẳng xuống. Người ngắm cá voi gọi khoảnh khắc này là "fluke up".
3. Xuống sâu: tốc độ lặn xuống khoảng 1 đến 1,5 m mỗi giây. Chừng vài trăm mét đầu, nó đã bắt đầu phát tiếng lách cách đều đặn để dò đường.
4. Săn ở tầng đáy của chuyến lặn: phần lớn thời gian nằm ở đây, thường giữa 400 và 1.200 m. Nó lượn tới lui, đuổi theo từng con mồi.
5. Ngoi lên: lên chậm hơn lúc xuống một chút rồi lại nằm thở ở mặt nước.

Các nghiên cứu theo dõi bằng thẻ ở nhiều vùng biển cho thấy một con cá nhà táng có thể lặp lại chu kỳ như vậy hàng chục lần mỗi ngày, gần như liên tục. Nói cách khác, phần lớn đời nó trôi qua trong bóng tối, chỉ ghé mặt nước để lấy hơi. Những lần lặn sâu nhất được ghi nhận vượt mốc 2.000 m, nhưng đó là ngoại lệ chứ không phải nhịp thường ngày.

Săn trong bóng tối bằng tiếng lách cách

Dưới vài trăm mét, ánh sáng mặt trời gần như tắt hẳn. Cá nhà táng không thể trông vào mắt. Nó dùng định vị bằng tiếng vang: phát ra một tiếng lách cách ngắn, rồi nghe tiếng dội lại từ con mồi hoặc vách đáy để biết vật đó ở đâu, xa bao nhiêu.

Chiếc đầu là một bộ máy âm thanh

Phần lớn cái đầu khổng lồ là hai khối mô chứa dầu xếp chồng: cơ quan spermaceti ở trên và một khối mô mỡ ngăn thành nhiều lớp ở dưới, thợ săn xưa gọi là "junk". Âm thanh được tạo ra ở phía trước đầu, dội ngược ra sau qua khối dầu, phản xạ lại trên lớp xương sọ lõm như cái đĩa, rồi đi qua khối "junk" ra phía trước thành một chùm hẹp. Cách giải thích này được nhiều nhà âm học sinh học ủng hộ, dù chi tiết vẫn còn được nghiên cứu.

Tiếng lách cách của cá nhà táng thuộc loại âm thanh mạnh nhất mà động vật tạo ra. Nhóm của Bertel Møhl đo được mức nguồn trên 230 dB (tính theo thang dùng trong nước, so với 1 micropascal) trong một nghiên cứu công bố năm 2003. Con số dưới nước không so thẳng được với decibel trong không khí, nhưng đủ cho thấy đây là một chùm âm có thể dò xa hàng trăm mét.

Từ tiếng lách cách đến tiếng "rè"

Khi đang tìm kiếm, cá voi phát lách cách đều, khoảng một tiếng mỗi giây hoặc chậm hơn. Khi đã khoá được một con mồi và lao tới, nhịp tăng vọt thành chuỗi lách cách dồn dập nghe như tiếng cửa kẽo kẹt, giới nghiên cứu gọi là creak hay buzz. Trên dữ liệu thẻ ghi, mỗi đợt "creak" thường đi kèm một cú tăng tốc hoặc xoay người, được hiểu là một lần đớp mồi. Đếm số "creak" trong một lần lặn là cách các nhà khoa học ước lượng nó bắt được bao nhiêu con.

Ngoài tiếng săn mồi, cá nhà táng còn có những chuỗi lách cách nhịp riêng gọi là coda, dùng trong giao tiếp giữa các thành viên trong nhóm. Các dự án nghiên cứu dài hạn ở vùng biển Caribe, quanh đảo Dominica, cho thấy mỗi "gia tộc" cá nhà táng có kiểu coda riêng, giống như một thổ ngữ.

Thực đơn: mực khổng lồ chiếm bao nhiêu

Hình ảnh cá nhà táng vật lộn với mực khổng lồ đã thành biểu tượng. Sự thật bình thường hơn nhưng cũng thú vị không kém.

Cách chính để biết cá voi ăn gì là kiểm tra dạ dày của những con bị săn bắt hoặc dạt bờ. Thịt mực tiêu hoá nhanh, nhưng mỏ mực bằng chất sừng cứng thì ở lại rất lâu. Mỗi loài mực có hình mỏ riêng, nên đếm và đo mỏ có thể biết cá voi đã ăn loài nào, cỡ nào. Có những dạ dày chứa hàng nghìn chiếc mỏ.

Vết sẹo tròn của giác hút mực trên da đầu cá nhà táng là bằng chứng có thật về những cuộc giằng co. Nhưng tới nay vẫn chưa có đoạn phim nào ghi lại trọn vẹn cảnh một con cá nhà táng săn mực khổng lồ ở độ sâu. Mực khổng lồ còn sống trong môi trường tự nhiên chỉ được quay lần đầu vào năm 2012, ở vùng biển gần quần đảo Ogasawara của Nhật Bản. Ai muốn đọc về chính con mực khổng lồ và truyền thuyết Kraken có thể tìm ở mảng sinh vật biển khác trong hệ.

Hàm dưới mảnh như que thì bắt mồi bằng cách nào

Một chi tiết lạ: người ta từng tìm thấy những con cá nhà táng khoẻ mạnh, bụng đầy thức ăn, dù hàm dưới bị cong vẹo hoặc gãy răng. Điều này gợi ý chúng không cần cắn chặt con mồi. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cá nhà táng chủ yếu hút mồi vào miệng bằng cách rút lưỡi và mở họng thật nhanh, giống nhiều loài cá voi có răng khác. Răng có thể quan trọng hơn trong những cuộc đánh nhau giữa con đực.

Long diên hương: món quà từ những chiếc mỏ mực

Những chiếc mỏ mực sắc nhọn đôi khi làm trầy ruột cá voi. Ở một số con, ruột tiết ra một chất sáp bao quanh các mỏ mực, lâu dần thành khối. Đó là long diên hương (ambergris). Khối sáp thải ra biển, trôi nổi nhiều năm, bị nắng và nước biển làm biến đổi, và có mùi đặc biệt từng được ngành nước hoa trân quý.

Ở nhiều nước, mua bán long diên hương bị hạn chế vì liên quan tới loài được bảo vệ. Ai nhặt được khối lạ trên bờ biển nên tìm hiểu quy định ở nơi mình sống trước khi tính chuyện bán, và cũng nên biết rằng nhiều khối "long diên hương" được rao trên mạng thực chất là sáp, mỡ hoặc đá bọt.

Vì sao lặn sâu như vậy mà vẫn ổn

Cá nhà táng không thở bình khí như thợ lặn. Nó chỉ mang theo một lượng khí đã hít ở mặt nước, và lượng oxy chủ yếu được cất trong máu và cơ chứ không phải trong phổi. Ở độ sâu, lồng ngực mềm cho phép phổi xẹp lại, đẩy khí vào những đường thở cứng nơi khí ít thấm vào máu. Cơ chế giữ oxy và tránh bệnh giảm áp được kể kỹ trong hai bài khác cùng danh mục này.

Cũng cần nói rõ: không phải cá nhà táng hoàn toàn miễn nhiễm. Một nghiên cứu công bố năm 2004 phát hiện tổn thương hoại tử ở xương của nhiều bộ xương cá nhà táng trong bảo tàng, kiểu tổn thương gợi nhớ tới tổn thương xương ở người lặn bị giảm áp mạn tính. Kết luận này còn được bàn, nhưng nó cho thấy lặn sâu cả đời có thể để lại dấu vết.

Góc nhìn hôm nay: ngắm và tìm hiểu tiếp

Ngày nay, mối đe doạ lớn với cá nhà táng không còn là mũi lao. Đó là va chạm với tàu thuyền, vướng ngư cụ, nuốt phải rác nhựa, và tiếng ồn dưới nước từ tàu biển, khảo sát địa chấn. Vì chúng dựa hoàn toàn vào âm thanh để săn mồi, tiếng ồn có thể làm gián đoạn việc kiếm ăn.

Những nơi nổi tiếng để ngắm cá nhà táng có tổ chức gồm vùng biển Kaikōura ở New Zealand, Andenes ở miền bắc Na Uy, quần đảo Azores của Bồ Đào Nha và đảo Dominica. Hãy chọn đơn vị tuân thủ quy tắc giữ khoảng cách, không đuổi theo cá voi và giới hạn thời gian ở gần đàn.

Muốn đọc thêm, các trang của NOAA Fisheries và tổ chức Whale and Dolphin Conservation có hồ sơ loài dễ hiểu. Sách The Sperm Whale và các bài báo khoa học về dự án cá nhà táng Dominica là nguồn tốt cho ai quan tâm tới đời sống xã hội và coda của chúng.