Bình lặn của người lặn giải trí thường chứa không khí nén đã lọc sạch, khoảng 21% oxy và 78% nitơ như không khí ta thở hằng ngày, chứ không phải oxy tinh khiết. Thở oxy tinh khiết ở dưới sâu có thể gây co giật chỉ sau vài mét. Ngoài không khí, có nitrox (không khí được làm giàu oxy, thường 32% hoặc 36%) giúp giảm lượng nitơ hấp thụ, và trimix, heliox có heli cho lặn kỹ thuật và lặn thương mại rất sâu. Mỗi loại khí đều cần khoá học riêng.
Hiểu lầm phổ biến nhất: "bình oxy"
Báo chí, phim ảnh và cả người đi biển hay gọi bình lặn là "bình oxy". Cách gọi này sai, và sai theo kiểu có thể nguy hiểm. Nếu bình lặn chứa oxy tinh khiết, theo định luật Dalton, áp suất riêng phần oxy sẽ vượt mức 1,4 bar (giới hạn làm việc thường dùng khi lặn giải trí, theo NOAA) chỉ ở độ sâu khoảng 4 m, và vượt 1,6 bar ở khoảng 6 m. Người lặn có thể co giật ở độ sâu của một bể bơi lặn.
Oxy tinh khiết vẫn có chỗ trong nghề lặn, nhưng ở chỗ khác: trong bình sơ cứu trên tàu và ở trung tâm lặn để cho người nghi bệnh giảm áp thở ở mặt nước, trong buồng oxy cao áp, và trong các chặng dừng giảm áp nông của lặn kỹ thuật. Bình oxy sơ cứu thường có màu và nhãn khác hẳn bình lặn, và tuyệt đối không được dùng để lặn.
Không khí nén: chuyện "sạch" quan trọng hơn bạn nghĩ
Không khí trong bình được máy nén hút từ môi trường, nén lên áp suất cao, thường khoảng 200–230 bar với bình phổ biến, đi qua bộ lọc để loại hơi nước, dầu và một số tạp chất. Một bình nhôm cỡ phổ biến chứa lượng khí mà ở mặt nước chiếm hơn hai nghìn lít.
Theo định luật Dalton, bất kỳ tạp chất nào trong bình cũng mạnh lên khi xuống sâu, vì áp suất riêng phần của nó tăng theo. Ba thứ đáng sợ nhất:
- Khí CO: nếu đầu hút của máy nén đặt gần ống xả động cơ, hoặc dầu bôi trơn trong máy nén quá nóng, CO có thể lọt vào bình. Ở dưới sâu, một lượng CO nhỏ cũng có thể gây đau đầu, lú lẫn, bất tỉnh.
- Hơi dầu: gây kích ứng phổi, mùi vị lạ.
- Hơi nước: làm gỉ bình, có thể làm van đóng băng khi lặn nước lạnh.
Nhiều nước có tiêu chuẩn chất lượng khí thở cho lặn, ví dụ EN 12021 ở châu Âu. Trung tâm lặn uy tín bảo dưỡng máy nén, thay lõi lọc định kỳ, kiểm tra chất lượng khí và đặt đầu hút xa nguồn khói. Người lặn có thể làm phần việc nhỏ của mình: ngửi thử khí khi mở van (khí sạch không có mùi), từ chối bình có mùi dầu, mùi khói hay vị lạ. Nhiều người lặn dùng máy đo CO cầm tay để thử bình trước khi lặn.
Bình lặn cũng là bình chịu áp lực, cần kiểm định thuỷ lực định kỳ và kiểm tra bằng mắt bên trong theo quy định của từng nơi. Bình quá hạn, móp, gỉ, hay bị nung nóng đều không được nạp.
Nitrox: thêm oxy, bớt nitơ
Nitrox (còn gọi EANx, Enriched Air Nitrox) là không khí được làm giàu oxy. Hai mức phổ biến nhất trong lặn giải trí là 32% và 36% oxy, từng được NOAA chuẩn hoá thành "NOAA Nitrox I" và "NOAA Nitrox II". NOAA dùng nitrox cho thợ lặn khoa học từ những năm 1970, và nitrox được đưa sang lặn giải trí từ cuối thập niên 1980, ban đầu gặp không ít tranh cãi trước khi được chấp nhận rộng rãi.
Lợi ích thật sự
Ít nitơ hơn trong mỗi hơi thở nghĩa là mô hấp thụ ít nitơ hơn ở cùng độ sâu, cùng thời gian. Ở các độ sâu lặn giải trí phổ biến, điều này cho phép thời gian không cần giảm áp dài hơn so với không khí, hoặc giữ nguyên thời gian lặn nhưng có biên an toàn rộng hơn về mặt nitơ. Lợi thế rõ nhất khi lặn nhiều lần trong ngày ở độ sâu vừa phải, như các chuyến lặn ngắm rạn trong ngày.
Những điều nitrox không làm được
- Không cho lặn sâu hơn. Ngược lại, vì nhiều oxy hơn, nitrox có độ sâu hoạt động tối đa nông hơn không khí. Vượt độ sâu đó là đối mặt với ngộ độc oxy.
- Không loại trừ bệnh giảm áp. Nó giảm lượng nitơ, không xoá được nguy cơ.
- Không phải thuốc chống say nitơ. Mức giảm say nitơ của nitrox còn đang tranh luận, vì oxy cũng được cho là có tính gây mê.
- Cảm giác "đỡ mệt sau khi lặn nitrox" mà nhiều người kể lại chưa được các nghiên cứu xác nhận rõ ràng.
Những thói quen bắt buộc
Khoá nitrox dạy: tự tay phân tích tỉ lệ oxy trong từng bình bằng máy phân tích, ghi nhãn bình (tỉ lệ oxy, độ sâu tối đa, tên người phân tích), cài đúng tỉ lệ oxy vào máy tính lặn, và không bao giờ vượt độ sâu tối đa của khí. Với tỉ lệ oxy cao hơn khoảng 40%, thiết bị còn phải được làm sạch và dùng vật liệu tương thích oxy, vì oxy nồng độ cao dưới áp suất có thể gây cháy.
Trimix và heliox: khi phải đi sâu hơn
Dưới khoảng 40 m, không khí trở thành lựa chọn tồi: nitơ gây say nặng, oxy tiến gần ngưỡng độc. Lặn kỹ thuật và lặn thương mại giải quyết bằng cách thay một phần hoặc toàn bộ nitơ bằng heli:
- Trimix: oxy, heli và nitơ. Heli làm giảm say, tỉ lệ oxy được hạ xuống để không vượt ngưỡng độc ở độ sâu đích.
- Heliox: chỉ oxy và heli, dùng nhiều trong lặn thương mại và quân sự rất sâu.
Heli có cái giá riêng: dẫn nhiệt tốt nên người lặn lạnh nhanh hơn (nhiều người lặn kỹ thuật bơm khí riêng cho bộ đồ khô), làm giọng nói the thé khi thở trong buồng kín, đắt và ngày càng khan hiếm. Ở độ sâu rất lớn, nén nhanh với heli có thể gây hội chứng thần kinh áp suất cao. Các hỗn hợp có tỉ lệ oxy thấp hơn 21% còn có thể gây thiếu oxy nếu thở ở vùng nông. Đây là thế giới của đào tạo chuyên sâu, nhiều bình, nhiều loại khí và kế hoạch chi tiết, không phải bước nâng cấp tự nhiên của người lặn giải trí.
So sánh các loại khí thở khi lặn
| Loại khí | Thành phần chính | Dùng cho | Đào tạo cần có |
|---|---|---|---|
| Không khí nén | Khoảng 21% oxy, 78% nitơ | Lặn giải trí trong giới hạn chứng chỉ | Khoá lặn cơ bản |
| Nitrox 32–36% | Oxy nhiều hơn, nitơ ít hơn | Lặn giải trí độ sâu vừa phải, nhiều lần trong ngày | Khoá nitrox |
| Trimix | Oxy, heli, nitơ | Lặn kỹ thuật sâu | Các khoá lặn kỹ thuật nhiều cấp |
| Heliox | Oxy và heli | Lặn thương mại, quân sự rất sâu | Đào tạo nghề chuyên biệt |
| Oxy tinh khiết | Gần 100% oxy | Sơ cứu ở mặt nước, buồng cao áp, chặng dừng nông của lặn kỹ thuật | Sơ cứu oxy hoặc lặn kỹ thuật; không dùng để lặn thường |
Góc nhìn hôm nay: hỏi về khí trước khi hỏi về cá
Khi chọn trung tâm lặn, người ta hay hỏi điểm lặn có gì đẹp. Câu hỏi đáng hỏi không kém là: khí được nạp ở đâu, máy nén bảo dưỡng thế nào, có kiểm tra chất lượng khí không, trên tàu có bình oxy sơ cứu và người đã học sơ cứu oxy không.
- Học khoá lặn cơ bản có chứng chỉ; muốn dùng nitrox thì học khoá nitrox, đừng "thử cho biết".
- Luôn lặn có bạn lặn, dùng máy tính lặn cài đúng loại khí.
- Ngửi, nghe, nhìn bình trước khi lặn: có mùi lạ, van rò, nhãn mờ thì đổi bình.
- Đọc thêm phần khí thở trong NOAA Diving Manual và các bài của DAN về chất lượng khí, ngộ độc CO khi lặn.
Nếu sau khi lặn thấy đau đầu dữ dội, lú lẫn, buồn nôn, hoặc đau khớp, tê, khó thở, hãy báo ngay cho người hướng dẫn: đó có thể là khí bẩn hoặc bệnh giảm áp. Cho thở oxy nếu có người đã học sơ cứu oxy, gọi cấp cứu, và tìm cơ sở có buồng oxy cao áp.
Câu hỏi thường gặp
Bình lặn chứa oxy hay không khí?
Bình lặn giải trí thường chứa không khí nén đã lọc, khoảng 21% oxy và 78% nitơ, không phải oxy tinh khiết. Oxy tinh khiết chỉ dùng cho sơ cứu, buồng cao áp và một số chặng dừng giảm áp nông trong lặn kỹ thuật.
Vì sao không lặn bằng oxy tinh khiết?
Vì ở dưới sâu, áp suất riêng phần của oxy tinh khiết vượt ngưỡng độc rất nhanh, chỉ khoảng 4–6 mét nước biển, có thể gây co giật đột ngột và đuối nước.
Nitrox là gì?
Nitrox là không khí được làm giàu oxy, phổ biến nhất là 32% và 36% oxy. Nó giảm lượng nitơ hấp thụ, cho thời gian không cần giảm áp dài hơn ở độ sâu vừa phải, nhưng có độ sâu tối đa nông hơn không khí và cần học khoá riêng.
Lặn nitrox có an toàn hơn lặn không khí không?
Nitrox giảm lượng nitơ hấp thụ nên có thể tăng biên an toàn về bệnh giảm áp, nếu dùng đúng. Nhưng nó thêm một rủi ro mới là ngộ độc oxy khi vượt độ sâu tối đa, nên chỉ an toàn với người đã học và tuân thủ quy trình.
Trimix khác nitrox thế nào?
Trimix có thêm heli thay một phần nitơ, giúp giảm say nitơ và hạ tỉ lệ oxy khi lặn rất sâu. Nó dùng trong lặn kỹ thuật với đào tạo nhiều cấp, còn nitrox dùng cho lặn giải trí độ sâu vừa phải.
