Say nitơ khi lặn sâu là gì: triệu chứng, độ sâu và cách phòng tránh

Say nitơ (nitrogen narcosis) là trạng thái giống say rượu hoặc bị gây mê nhẹ do nitơ ở áp suất cao tác động lên hệ thần kinh khi lặn bình khí sâu. Với không khí nén, nhiều người bắt đầu bị ảnh hưởng rõ từ khoảng 30 mét: phán đoán chậm, đọc đồng hồ sai, tự tin quá mức, có người lo âu hoảng loạn. Say nitơ không để lại tổn thương và hết nhanh khi ngoi lên vùng nông hơn, nhưng nguy hiểm vì nó xảy ra đúng lúc người lặn cần tỉnh táo nhất.

"Cơn say của biển sâu"

Người lặn thế kỷ 20 gọi hiện tượng này bằng những cái tên lãng mạn. Jacques Cousteau viết về "l'ivresse des grandes profondeurs", cơn say của vùng sâu, và tiếng Anh có cụm "rapture of the deep". Những cái tên đó nghe như một trải nghiệm thú vị, và chính điều đó làm nó nguy hiểm: người đang say nitơ thường không biết mình đang say.

Từ những năm 1930, nhà nghiên cứu người Mỹ Albert Behnke và cộng sự trong Hải quân Mỹ đã chỉ ra thủ phạm là nitơ ở áp suất riêng phần cao, chứ không phải do yếu tố tâm lý hay do khí CO₂ như một số giả thuyết trước đó. Kết luận này mở đường cho việc dùng heli thay nitơ khi lặn rất sâu.

Vì sao một khí "trơ" lại gây say

Nitơ là khí trơ về hoá học, chiếm khoảng 78% không khí và ở mặt nước không gây tác động gì. Nhưng theo định luật Dalton, khi xuống sâu, áp suất riêng phần của nitơ tăng theo áp suất tuyệt đối. Ở 30 m, nó cao gấp khoảng bốn lần ở mặt nước.

Cơ chế chính xác ở cấp phân tử vẫn đang được nghiên cứu. Quan sát kinh điển là các khí có độ hoà tan trong mỡ càng cao thì gây mê càng mạnh (quy luật Meyer–Overton, vốn dùng để giải thích các thuốc gây mê). Nitơ hoà tan khá tốt trong mỡ, mà màng tế bào thần kinh giàu mỡ. Các giả thuyết hiện đại tập trung vào việc khí tác động lên protein màng và các kênh truyền tín hiệu thần kinh. Điểm chung: ở áp suất đủ cao, nitơ làm chậm sự truyền tín hiệu trong não, giống tác dụng của một chất gây mê yếu.

Một số khí khác cũng có tính gây mê. Oxy được cho là cũng góp phần, còn CO₂ tích tụ do thở gấp hay gắng sức làm say nặng hơn. Heli thì gần như không gây mê ở các độ sâu lặn thông thường, đó là lý do nó được pha vào khí thở cho lặn kỹ thuật và lặn thương mại sâu.

Triệu chứng theo độ sâu

Mỗi người mỗi khác, và cùng một người cũng khác theo ngày. Bảng dưới đây chỉ là hình dung chung về xu hướng khi thở không khí nén, không phải ngưỡng để dựa vào:

Người lặn hay nhắc "định luật Martini": mỗi khoảng 10–15 m sâu thêm sau mốc 30 m giống như uống thêm một ly martini lúc bụng đói. Đây là cách nói ví von dễ nhớ, không phải đo lường khoa học, nhưng nó truyền được ý chính: tác động tăng dần theo độ sâu.

Biểu hiện không chỉ là vui vẻ. Có người lặn bị lo âu, thấy ngột ngạt, sợ hãi vô cớ, muốn ngoi lên ngay. Ở dưới nước, một cơn hoảng loạn kèm ngoi lên vội vàng là công thức cho chấn thương phổi và bệnh giảm áp.

Những yếu tố làm say nặng hơn

• Nước lạnh, tối, đục: ít mốc thị giác, dễ mất định hướng.
• Gắng sức, thở gấp: CO₂ tích tụ làm tăng tác động.
• Lo âu, mệt mỏi, thiếu ngủ.
• Rượu bia trước khi lặn, thuốc an thần, một số thuốc gây buồn ngủ.
• Xuống nhanh: nhiều người lặn cho biết thấy tác động mạnh hơn khi xuống vội.
• Nhiệm vụ phức tạp dưới sâu: chụp ảnh, theo dõi người khác, xử lý thiết bị.

Người lặn thường xuyên ở cùng một độ sâu có thể cảm thấy "quen", nhưng các thử nghiệm cho thấy cảm giác chủ quan giảm nhanh hơn mức suy giảm thật về khả năng làm việc. Nói cách khác, bạn có thể thấy mình ổn trong khi phản xạ vẫn kém. Đừng tin vào cảm giác "mình chịu được".

Vì sao say nitơ nguy hiểm dù không gây tổn thương

Bản thân say nitơ không làm hỏng mô, và hết trong vòng vài phút khi lên vùng nông hơn. Cái nguy hiểm là những gì người lặn làm (hoặc không làm) trong lúc say:

• Không để ý đồng hồ áp suất bình, hết khí lúc nào không hay.
• Không để ý máy tính lặn báo vượt giới hạn không cần giảm áp.
• Lặn sâu thêm vì thấy "vẫn ổn", vượt khỏi kế hoạch.
• Mất liên lạc với bạn lặn, không phản ứng kịp khi bạn gặp sự cố.
• Hoảng loạn, ngoi lên không kiểm soát.

Nhiều điều tra tai nạn lặn sâu cho thấy say nitơ thường là một mắt xích trong chuỗi sự kiện, chứ hiếm khi là nguyên nhân duy nhất.

Giới hạn lặn giải trí và cách người ta tránh say nitơ

Đây là lý do các tổ chức đào tạo lặn giải trí lớn đặt giới hạn độ sâu cho từng cấp chứng chỉ: khoá cơ bản thường giới hạn quanh 18 m, các cấp cao hơn tới khoảng 30 m, và 40 m là giới hạn trên của lặn giải trí theo phần lớn tổ chức. Các bài tập lặn sâu trong khoá nâng cao được làm cùng người hướng dẫn, có khi kèm bài kiểm tra nhỏ dưới nước để người học tự thấy đầu óc mình chậm đi thế nào.

Những cách được dạy để giảm rủi ro:

• Không vượt giới hạn chứng chỉ và kinh nghiệm. Lặn sâu hơn cần học thêm, không phải tự thử.
• Có kế hoạch rõ ràng trên bờ và bám theo nó, vì dưới sâu khả năng ra quyết định giảm.
• Lặn có bạn lặn, thỏa thuận trước tín hiệu báo "tôi thấy không ổn".
• Xuống từ từ, thở chậm, tránh gắng sức.
• Nhận ra dấu hiệu và lên vài mét. Thường chỉ cần lên nông hơn một chút là đầu óc sáng lại.

Nitrox không phải là "thuốc chống say nitơ": mức giảm say của nó còn đang tranh luận, và nitrox lại có giới hạn độ sâu chặt hơn vì oxy. Để lặn sâu hơn 40 m, lặn kỹ thuật dùng trimix, hỗn hợp có heli, với đào tạo, thiết bị và quy trình hoàn toàn khác. Đó là lĩnh vực riêng, không phải bước tiếp theo đương nhiên của người lặn giải trí.

Say nitơ khác gì các vấn đề khác dưới sâu

Góc nhìn hôm nay: tôn trọng giới hạn, đừng thi gan

Trên mạng xã hội không thiếu video lặn sâu khoe con số. Người lặn có kinh nghiệm thường nhìn những video ấy với một chút lo lắng: con số độ sâu không nói gì về kỹ năng, chỉ nói về rủi ro người đó đã chấp nhận.

Nếu muốn hiểu thêm:

• Học khoá lặn nâng cao và chuyên đề lặn sâu ở trung tâm uy tín, nơi bạn được trải nghiệm say nitơ có kiểm soát cùng người hướng dẫn.
• Đọc tài liệu sức khoẻ lặn của DAN và chương về khí trơ trong NOAA Diving Manual.
• Luôn lặn có bạn lặn, dùng máy tính lặn, và coi giới hạn chứng chỉ là giới hạn thật.

Và hãy nhớ: nếu sau một lần lặn sâu thấy tê, đau khớp, chóng mặt hay khó thở, đó không còn là say nitơ, vì say nitơ hết khi lên. Hãy nghĩ tới bệnh giảm áp, cho thở oxy nếu có người đã học sơ cứu oxy, gọi cấp cứu và tìm cơ sở có buồng oxy cao áp.