Bệnh giảm áp là gì: triệu chứng, nguyên nhân và vì sao phải ngoi chậm

Bệnh giảm áp (decompression sickness, DCS) là tình trạng nitơ đã hoà tan vào cơ thể khi lặn sâu thoát ra thành bọt khí trong mô và mạch máu khi người lặn ngoi lên quá nhanh hoặc ở dưới quá lâu. Biểu hiện có thể chỉ là đau khớp, ngứa da, nhưng cũng có thể là tê liệt, khó thở, rối loạn ý thức. Ngoi chậm và dừng an toàn giúp nitơ kịp theo máu về phổi để thở ra; còn khi đã nghi bệnh thì việc đúng là cho thở oxy (nếu có người đã học sơ cứu oxy), gọi cấp cứu và đưa tới cơ sở có buồng oxy cao áp.

Chuyện gì xảy ra trong cơ thể

Khi thở khí nén ở dưới sâu, áp suất riêng phần của nitơ trong phổi cao hơn ở mặt nước nhiều lần. Theo định luật Henry, nitơ tan dần vào máu rồi vào các mô. Nitơ là khí trơ: cơ thể không dùng, không chuyển hoá, chỉ chứa tạm rồi phải thải ra bằng đường thở.

Lúc ngoi lên, áp suất xung quanh giảm. Mô đang "no" nitơ bắt đầu nhả khí. Nếu áp suất giảm từ từ, nitơ đi theo máu tĩnh mạch về phổi, ra ngoài theo hơi thở. Các nghiên cứu siêu âm Doppler cho thấy sau nhiều lần lặn bình thường, trong máu tĩnh mạch vẫn có những bọt khí rất nhỏ mà người lặn không hề có triệu chứng; phổi lọc chúng đi.

Rắc rối bắt đầu khi bọt khí hình thành nhiều và to hơn mức cơ thể xử lý được. Bọt có thể:

• chèn ép mô tại chỗ, gây đau ở khớp, cơ;
• làm tắc mạch máu nhỏ, khiến vùng mô phía sau thiếu máu;
• kích hoạt phản ứng viêm và đông máu, vì cơ thể coi bọt khí như vật lạ;
• đi lọt sang tuần hoàn động mạch nếu tim có lỗ thông, rồi lên não, tuỷ sống.

Vì cơ chế này, bệnh giảm áp không phải chuyện "có hoặc không" theo một vạch cố định. Nó là một nguy cơ thống kê: càng sâu, càng lâu, lên càng nhanh, càng lặn nhiều lần liên tiếp thì nguy cơ càng cao, nhưng có những ca xảy ra dù người lặn đã ở trong giới hạn của máy tính lặn.

Triệu chứng: từ nhẹ tới nguy hiểm

Y văn lặn hay chia bệnh giảm áp làm hai nhóm, dù ngày nay các bác sĩ thiên về mô tả theo cơ quan bị ảnh hưởng hơn là xếp loại cứng nhắc:

Tên tiếng Anh "the bends" (bị cong người) được cho là bắt nguồn từ dáng đi khom vì đau khớp của công nhân giếng chìm thế kỷ 19. Thể ở phổi được gọi là "the chokes" vì người bệnh ho, nghẹt thở.

Về thời điểm, đa số trường hợp bắt đầu có triệu chứng trong vài giờ đầu sau khi lên mặt nước, phần lớn trong vòng sáu giờ; một số ít xuất hiện muộn hơn, tới khoảng 24 giờ, đặc biệt khi người lặn đi máy bay hoặc lên vùng núi cao sau đó. Triệu chứng xuất hiện ngay khi vừa ngoi lên, nhất là ngất, liệt nửa người, co giật, thì nghĩ nhiều đến thuyên tắc khí động mạch do chấn thương phổi, một cấp cứu cũng cần buồng oxy cao áp.

Một cái bẫy rất phổ biến: người lặn tự phủ nhận. Đau vai thì nghĩ do mang bình nặng, tê tay thì nghĩ do nằm sai tư thế, mệt thì nghĩ do say sóng. Tài liệu của DAN nhiều lần nhấn rằng chậm điều trị là một trong những lý do khiến di chứng nặng hơn. Có triệu chứng mới, lạ sau khi lặn thì coi như có thể là bệnh giảm áp cho tới khi bác sĩ nói khác.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ

Ngoài độ sâu, thời gian và tốc độ ngoi lên, các tài liệu y học lặn thường nêu:

• Lặn nhiều lần trong ngày, nhiều ngày liền mà không có ngày nghỉ, nitơ dư tích lại.
• Ngoi lên rồi lại xuống nhiều lần trong một lần lặn (kiểu lặn "răng cưa").
• Gắng sức nặng dưới nước, hoặc gắng sức ngay sau khi lên.
• Lạnh, nhất là lạnh trong lúc lên và sau khi lên.
• Thiếu nước, uống rượu bia trước hoặc sau khi lặn.
• Đi máy bay hoặc lên núi cao quá sớm sau khi lặn.
• Lỗ bầu dục tim còn thông (patent foramen ovale, PFO). Khoảng một phần tư người trưởng thành có lỗ thông này mà không biết. Nó cho phép bọt khí tĩnh mạch lọt sang bên động mạch. Người từng bị bệnh giảm áp thể nặng không rõ lý do thường được bác sĩ đề nghị kiểm tra.
• Tuổi cao, thể trạng kém, từng bị bệnh giảm áp trước đây.

Những yếu tố này không phải là danh sách để tự "chấm điểm" mình an toàn hay không. Chúng là lý do khoá học khuyên nghỉ ngơi đủ, uống đủ nước, không rượu bia, giữ ấm và lặn bảo thủ hơn mức máy cho phép.

Vì sao phải ngoi chậm và dừng an toàn

Ngoi chậm cho nitơ thời gian đi đường máu thay vì tạo bọt. Nhiều tổ chức đào tạo lặn giải trí khuyến nghị tốc độ lên không quá khoảng 9–10 mét mỗi phút, chậm hơn nữa ở vùng gần mặt nước, và một lần dừng an toàn vài phút ở độ sâu nông trước khi lên mặt nước. Máy tính lặn hiện đại kêu cảnh báo khi người lặn lên quá nhanh và đếm giờ cho lần dừng an toàn.

Lặn giải trí được thiết kế để người lặn có thể lên thẳng mặt nước bất cứ lúc nào (có dừng an toàn) mà không bắt buộc dừng giảm áp. Giới hạn đó gọi là giới hạn không cần giảm áp. Vượt quá giới hạn này, người lặn buộc phải dừng ở các độ sâu nhất định theo quy trình giảm áp, việc chỉ dành cho người được đào tạo nâng cao với thiết bị và kế hoạch phù hợp. Bài này cố ý không đưa bảng thời gian theo độ sâu: con số đó thay đổi theo mô hình tính, theo người, theo lần lặn trước, và chỉ nên lấy từ máy tính lặn của chính mình trong khuôn khổ khoá học.

Khi nghi bị bệnh giảm áp: làm gì

Thứ tự dưới đây là kiến thức sơ cứu phổ thông, tóm theo tinh thần hướng dẫn của DAN. Nó không thay khoá sơ cứu, và không thay bác sĩ:

1. Dừng mọi hoạt động lặn của người đó. Không xuống nước lại để "tự giảm áp dưới nước": việc này cực kỳ nguy hiểm khi không có thiết bị, khí và đội ngũ chuyên môn.
2. Cho thở oxy nồng độ cao càng sớm càng tốt, nếu trên tàu hoặc ở trung tâm có bình oxy sơ cứu và người đã học sơ cứu oxy cho thợ lặn. Tiếp tục thở oxy kể cả khi triệu chứng giảm.
3. Gọi cấp cứu và báo rõ đây là tai nạn lặn. Các trung tâm lặn uy tín luôn có kế hoạch khẩn cấp, số điện thoại và thông tin cơ sở có buồng oxy cao áp gần nhất. DAN có đường dây khẩn cấp quốc tế hoạt động 24 giờ để tư vấn cho người lặn và bác sĩ.
4. Để người bệnh nằm, giữ ấm, theo dõi thở và ý thức. Nếu tỉnh táo, không buồn nôn, có thể cho uống nước lọc theo hướng dẫn sơ cứu. Không cho rượu.
5. Ghi lại thông tin lặn: độ sâu, thời gian, các lần lặn trong ngày, giờ xuất hiện triệu chứng. Mang theo máy tính lặn của người bệnh, vì bác sĩ có thể đọc hồ sơ lặn từ đó.
6. Đưa tới cơ sở có buồng oxy cao áp. Điều trị chính của bệnh giảm áp là tái nén trong buồng cao áp cho bọt khí co lại và thở oxy ở áp suất cao. Ở Việt Nam, buồng oxy cao áp có ở một số bệnh viện lớn, bệnh viện quân đội và Viện Y học biển Việt Nam ở Hải Phòng; nên hỏi trung tâm lặn hoặc cấp cứu nơi gần nhất có buồng chữa được tai nạn lặn.

Nếu cần di chuyển bằng máy bay để tới buồng cao áp, việc đó phải do bác sĩ và đơn vị vận chuyển cấp cứu quyết định, vì lên độ cao có thể làm bọt khí nở to thêm.

Góc nhìn hôm nay: ít ca hơn, nhưng không phải không có

Từ thời giếng chìm thế kỷ 19 tới nay, bệnh giảm áp đã trở thành một tai nạn hiếm trong lặn giải trí, nhờ đào tạo bài bản, máy tính lặn và thói quen ngoi chậm. Các số liệu thống kê của DAN cho thấy nó hiếm, nhưng chưa bao giờ bằng không.

Ở các vùng biển có nghề lặn bắt hải sản truyền thống, tình hình khác hẳn: người lặn dùng ống hơi từ máy nén trên thuyền, lặn sâu, lâu, nhiều lần mỗi ngày, ít được đào tạo. Bệnh giảm áp ở nhóm này là một vấn đề sức khoẻ nghề nghiệp nghiêm trọng, thường để lại di chứng liệt.

Với người lặn giải trí, những thói quen đáng mang về:

• Học có chứng chỉ, lặn có bạn lặn, mỗi người một máy tính lặn và lặn bảo thủ hơn giới hạn của máy.
• Ngày lặn không rượu bia, ngủ đủ, uống đủ nước, giữ ấm.
• Chừa ngày nghỉ khi đi chuyến lặn nhiều ngày.
• Tìm hiểu trước nơi có buồng oxy cao áp gần điểm lặn, hỏi trung tâm lặn có bình oxy sơ cứu không.
• Cân nhắc bảo hiểm có chi trả tai nạn lặn, vì điều trị buồng cao áp có thể kéo dài nhiều buổi.