Đánh bắt phụ (bycatch) là những sinh vật bị bắt ngoài ý muốn khi ngư dân nhắm tới một loài khác: rùa biển mắc lưới kéo tôm, chim hải âu đớp mồi câu cá ngừ, cá heo mắc lưới rê, hay cá con quá nhỏ lọt vào mắt lưới. Một phần được giữ lại bán, phần còn lại bị thả hoặc đổ bỏ xuống biển, thường đã chết. Theo ước tính được FAO công bố năm 2019, lượng cá và sinh vật bị đổ bỏ trên toàn cầu vào khoảng 9 triệu tấn mỗi năm, tương đương khoảng một phần mười sản lượng khai thác biển.
Đánh bắt phụ, đổ bỏ và đánh bắt kèm: phân biệt cho đúng
Các từ này hay bị dùng lẫn. Trong tài liệu khoa học, có thể phân biệt như sau:
- Loài mục tiêu: loài mà chuyến biển nhắm tới, ví dụ tôm với lưới kéo tôm, cá ngừ với câu vàng.
- Sản phẩm kèm có giá trị: loài không phải mục tiêu nhưng bán được nên được giữ lại. Nhiều tàu lưới kéo đáy ở vùng nhiệt đới sống nhờ phần này.
- Đổ bỏ (discards): phần bị ném lại xuống biển vì không bán được, quá cỡ hoặc dưới cỡ, hết hạn ngạch, hoặc vì luật cấm giữ.
- Loài được bảo vệ, nguy cấp: rùa biển, thú biển, chim biển, một số loài cá mập và cá đuối. Mắc phải chúng là vấn đề bảo tồn chứ không chỉ là lãng phí.
Định nghĩa "bycatch" khác nhau giữa các cơ quan. Có nơi chỉ tính phần đổ bỏ cộng với loài bảo vệ, có nơi tính mọi thứ ngoài loài mục tiêu. Vì vậy khi đọc một con số về đánh bắt phụ, nên xem nó được định nghĩa thế nào.
Ngư cụ nào gây đánh bắt phụ nhiều nhất
Không có ngư cụ nào hoàn toàn "sạch", nhưng mức độ khác nhau rất xa. Các loại ngư cụ cơ bản như lưới rê, lưới vây, giã cào đã có bài ở mảng ven biển trong hệ; ở đây chỉ bàn chúng gây đánh bắt phụ ra sao.
| Ngư cụ | Đánh bắt phụ điển hình | Vì sao |
|---|---|---|
| Lưới kéo tôm nhiệt đới | Cá con, rùa biển, nhiều loài đáy | Mắt lưới nhỏ để giữ tôm, kéo dài sát đáy nên vét mọi thứ trên đường đi |
| Câu vàng (dây câu dài) | Rùa biển, cá mập, chim biển, cá kiếm non | Hàng nghìn lưỡi câu có mồi trên một dây dài hàng chục km, loài nào ăn mồi cũng có thể mắc |
| Lưới rê | Cá heo, cá voi nhỏ, rùa, chim lặn | Tấm lưới mảnh, gần như vô hình dưới nước; thú biển không nhìn và không "nghe" thấy kịp |
| Lưới vây cá ngừ quanh vật thể nổi | Cá ngừ non, cá mập lụa, rùa, cá nhỏ đi theo vật nổi | Vật thể nổi tập trung rất nhiều loài khác nhau dưới bóng của nó |
| Câu tay, câu cần | Thấp | Từng con được kéo lên, ngư dân thấy và thả được ngay |
Những nhóm sinh vật chịu thiệt nhất
Rùa biển
Cả bảy loài rùa biển trên thế giới đều bị ảnh hưởng bởi đánh bắt phụ. Rùa thở bằng phổi; mắc trong lưới kéo lâu dưới nước là chết đuối. Rùa mắc câu có thể nuốt lưỡi câu. Ngay cả rùa còn sống khi kéo lên cũng có thể bị bọt khí trong máu nếu bị kéo lên nhanh từ sâu, như các nghiên cứu ở Tây Ban Nha công bố năm 2014 đã cho thấy.
Chim hải âu lớn (albatross)
Ở Nam Đại Dương, hải âu lớn lao xuống đớp mồi trên lưỡi câu khi tàu câu vàng đang thả dây, bị kéo chìm theo. Nhiều loài hải âu được IUCN xếp vào nhóm bị đe doạ, và câu vàng được coi là mối đe doạ hàng đầu với chúng. Năm 2001, các nước ký Hiệp định Bảo tồn hải âu lớn và hải âu nhỏ (ACAP) để phối hợp giải quyết.
Thú biển
Trường hợp bi thảm nhất là cá heo vaquita, loài cá heo nhỏ nhất thế giới, chỉ sống ở phía bắc vịnh California (Mexico). Chúng chết vì mắc lưới rê, chủ yếu là lưới rê đánh trái phép loài cá totoaba. Các khảo sát những năm 2020 chỉ còn ước tính khoảng một chục cá thể. Đây là ví dụ rõ nhất về một loài bị đẩy tới bờ tuyệt chủng không phải vì bị săn, mà vì bị bắt nhầm.
Cá con
Ít gây xúc động như rùa hay cá heo, nhưng cá con chưa kịp sinh sản bị vét lên hàng loạt là thiệt hại trực tiếp cho chính nghề cá: đó là sản lượng của những mùa sau.
Giảm đánh bắt phụ: những giải pháp đã chứng minh hiệu quả
Tin tốt là đánh bắt phụ là bài toán có lời giải kỹ thuật. Nhiều giải pháp đơn giản, rẻ, và đã được kiểm chứng qua hàng chục năm.
- Thiết bị thoát rùa (TED): một tấm lưới chắn bằng thanh kim loại đặt trong túi lưới kéo tôm. Tôm nhỏ lọt qua khe vào đuôi túi, còn rùa và vật lớn bị chắn lại, trượt ra một cửa thoát. Mỹ bắt đầu bắt buộc TED với tàu lưới kéo tôm từ cuối thập niên 1980; ngày nay nhiều nước muốn bán tôm khai thác vào Mỹ phải chứng minh dùng TED.
- Thiết bị giảm đánh bắt phụ (BRD) và mắt lưới vuông: cửa sổ mắt vuông trong túi lưới giữ cho mắt luôn mở, cá con thoát ra dễ hơn so với mắt hình thoi bị kéo căng khép lại.
- Lưỡi câu tròn (circle hook): mũi lưỡi câu quặp vào trong, thường móc vào mép miệng thay vì bị nuốt sâu. Nghiên cứu ở nhiều vùng cho thấy giảm đáng kể số rùa bị mắc sâu và tăng tỷ lệ rùa sống khi được thả.
- Dây xua chim, thả câu ban đêm, dây có chì: ba biện pháp thường dùng cùng nhau để hải âu không kịp đớp mồi trước khi lưỡi câu chìm khỏi tầm.
- Thiết bị phát tiếng (pinger) trên lưới rê: phát âm thanh khiến một số loài cá heo tránh xa lưới.
- Quy trình thả cá heo khi vây lưới: ở vùng đông Thái Bình Dương nhiệt đới, tàu vây cá ngừ áp dụng thao tác lùi tàu để hạ mép lưới, cho cá heo bơi ra. Theo số liệu của Ủy ban cá ngừ nhiệt đới liên Mỹ (IATTC), số cá heo chết đã giảm từ mức ước tính hàng trăm nghìn con mỗi năm vào thập niên 1960 xuống mức rất thấp so với trước.
- Đóng vùng, đóng mùa và quy tắc "dời chỗ": tránh nơi và lúc loài nhạy cảm tập trung; khi một mẻ lưới có tỷ lệ đánh bắt phụ quá cao thì tàu phải rời khỏi khu vực.
Ở Việt Nam: quy định và thực tế
Luật Thuỷ sản 2017 cấm khai thác loài thuỷ sản nguy cấp, quý, hiếm trừ trường hợp được phép vì mục đích bảo tồn, nghiên cứu. Khi vô tình bắt được các loài này, như rùa biển, cá heo, cá voi, một số loài cá mập, người khai thác phải thả về môi trường và thông báo theo hướng dẫn của cơ quan quản lý thuỷ sản. Nhật ký khai thác cũng có phần ghi nhận loài nguy cấp bắt được ngoài ý muốn.
Thực tế, đội tàu lưới kéo đáy chiếm tỷ trọng đáng kể và nhiều tàu giữ lại gần như mọi thứ kéo lên được, gọi chung là "cá tạp", để bán làm nguyên liệu bột cá hoặc thức ăn nuôi trồng. Nhờ vậy lượng đổ bỏ thấp, nhưng đồng nghĩa nhiều cá con bị khai thác trước khi lớn. Đây là lý do các chương trình quản lý nghề cá trong nước hướng tới giảm dần số tàu lưới kéo và chuyển đổi sang nghề ít tác động hơn.
Góc nhìn hôm nay: nếu kéo lên một con rùa biển
Lời khuyên chung từ các tổ chức bảo tồn và cơ quan thuỷ sản cho ngư dân:
- Đưa rùa lên tàu nhẹ nhàng, nâng bằng mai, không kéo bằng chân chèo, đầu hay dây câu.
- Nếu mắc câu và lưỡi ở ngoài miệng, cắt dây gần lưỡi nhất có thể; không cố giật lưỡi nuốt sâu.
- Rùa lừ đừ, không phản ứng: để ở chỗ râm mát, giữ ẩm bằng khăn ướt, kê phần sau cao hơn đầu một chút, theo dõi vài giờ rồi mới thả khi đã tỉnh.
- Thả ở phía đuôi tàu khi máy đã về số không, tránh chân vịt.
- Ghi vào nhật ký khai thác và báo cho cơ quan quản lý thuỷ sản hoặc đơn vị cứu hộ động vật biển gần nhất.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem tài liệu về giảm đánh bắt phụ của FAO, trang thông tin của NOAA Fisheries về TED và lưỡi câu tròn, và báo cáo của ACAP về hải âu.
Câu hỏi thường gặp
Đánh bắt phụ là gì?
Là những sinh vật bị bắt ngoài ý muốn khi ngư dân nhắm tới loài khác, như rùa trong lưới kéo tôm hay chim biển mắc câu cá ngừ. Một phần được giữ lại bán, phần còn lại bị thả hoặc đổ bỏ, thường đã chết.
Mỗi năm có bao nhiêu cá bị đổ bỏ trên biển?
Theo ước tính FAO công bố năm 2019, khoảng 9 triệu tấn mỗi năm, tức khoảng 10% sản lượng khai thác biển. Con số dao động theo cách định nghĩa và nguồn dữ liệu của từng nghiên cứu.
Thiết bị thoát rùa (TED) là gì?
Là tấm chắn bằng thanh kim loại đặt trong túi lưới kéo tôm. Tôm lọt qua khe vào túi, còn rùa và vật lớn bị chắn lại rồi thoát ra ngoài qua một cửa mở.
Vì sao lưới rê nguy hiểm cho cá heo?
Lưới rê mảnh, gần như vô hình dưới nước, và cá heo không phát hiện kịp bằng tiếng định vị. Mắc lưới, chúng không ngoi lên thở được và chết đuối, như trường hợp loài vaquita ở Mexico.
Ngư dân bắt được rùa biển thì phải làm gì?
Phải thả rùa về biển đúng cách và thông báo cho cơ quan quản lý thuỷ sản. Nếu rùa yếu, giữ ở chỗ râm mát, ẩm cho tới khi tỉnh rồi mới thả, và tránh xa chân vịt khi thả.
