Thẻ vàng IUU là lời cảnh báo chính thức của Ủy ban châu Âu (EC) dành cho một nước bị đánh giá là chưa làm đủ để chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (Illegal, Unreported and Unregulated – IUU). Việt Nam nhận thẻ vàng ngày 23/10/2017. Thẻ vàng chưa phải lệnh cấm, nhưng nếu không gỡ được thì bước tiếp theo có thể là thẻ đỏ, tức hải sản khai thác của cả nước bị chặn khỏi thị trường EU.
IUU nghĩa là gì: ba chữ, ba kiểu vi phạm
Khái niệm IUU được Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) định nghĩa trong Kế hoạch hành động quốc tế năm 2001. Ba chữ cái chỉ ba kiểu việc khác nhau, và nhiều người hay gộp chung thành "đánh bắt trộm" là chưa đủ.
- Bất hợp pháp (Illegal): khai thác không có giấy phép, khai thác trong vùng cấm hoặc mùa cấm, dùng ngư cụ bị cấm, khai thác ở vùng biển thuộc quyền tài phán của nước khác khi không được phép.
- Không báo cáo (Unreported): có đánh bắt nhưng không khai, hoặc khai sai sản lượng, loài, vị trí với cơ quan quản lý. Cá vẫn lên bờ, chỉ có số liệu là biến mất.
- Không theo quy định (Unregulated): khai thác ở nơi hoặc với đàn cá chưa có ai quản lý, hoặc tàu không quốc tịch, tàu treo cờ một nước không thuộc tổ chức nghề cá khu vực mà vẫn đánh bắt trong vùng do tổ chức đó quản lý.
Điểm quan trọng: một con tàu có giấy phép đầy đủ vẫn có thể dính IUU nếu ghi nhật ký khai thác sai hoặc tắt thiết bị giám sát hành trình. Vì vậy chống IUU không chỉ là chuyện bắt tàu lạ, mà là chuyện ghi chép, giám sát và truy xuất của cả đội tàu.
Thẻ vàng, thẻ xanh, thẻ đỏ: cơ chế của EU
Cơ sở pháp lý là Quy định (EC) số 1005/2008 của Hội đồng châu Âu về chống khai thác IUU, áp dụng từ ngày 1/1/2010. EU là một trong những thị trường nhập khẩu hải sản lớn nhất thế giới, nên quy định này có sức nặng với mọi nước xuất khẩu.
Các chữ "thẻ vàng", "thẻ đỏ" là cách báo chí gọi cho dễ hiểu. Trong văn bản của EU, đó là các bước của một thủ tục:
| Cách gọi thường | Tên trong thủ tục EU | Hệ quả |
|---|---|---|
| Thẻ vàng | Cảnh báo sơ bộ (pre-identification): nước có nguy cơ bị xác định là không hợp tác | Chưa cấm nhập khẩu. Hai bên đối thoại, EC đưa khuyến nghị và cử đoàn kiểm tra. Hàng xuất sang EU thường bị kiểm tra hồ sơ kỹ hơn. |
| Thẻ xanh | Rút cảnh báo | Trở lại bình thường sau khi EC đánh giá nước đó đã khắc phục. |
| Thẻ đỏ | Xác định là nước không hợp tác và đưa vào danh sách | Hải sản khai thác từ tàu của nước đó bị cấm nhập vào EU; tàu EU không được hợp tác đánh bắt với nước đó. |
Một vài trường hợp đã được biết rộng rãi: Thái Lan nhận thẻ vàng năm 2015 và được gỡ đầu năm 2019; Campuchia bị đưa vào danh sách thẻ đỏ năm 2014. Các trường hợp này cho thấy thẻ vàng có thể gỡ được, nhưng thường mất nhiều năm và cần thay đổi thực sự trong cách quản lý đội tàu.
Việt Nam bị thẻ vàng vì đâu
Khi rút thẻ vàng tháng 10/2017, EC nêu các nhóm vấn đề chính. Có thể tóm lại thành bốn nhóm, cũng là bốn nhóm khuyến nghị mà Việt Nam phải khắc phục từ đó tới nay:
- Khung pháp lý: luật và chế tài chưa đủ mạnh, chưa phù hợp với các cam kết quốc tế về quản lý nghề cá.
- Giám sát, kiểm soát tàu cá: đội tàu lớn, nhiều tàu nhỏ, phần lớn chưa có thiết bị giám sát hành trình; khó biết tàu đang ở đâu, làm gì.
- Truy xuất nguồn gốc: chuỗi từ con cá trên tàu tới lô hàng xuất khẩu có nhiều khoảng trống, đặc biệt với nguyên liệu qua thương lái và tàu thu mua trên biển.
- Thực thi: tình trạng tàu cá khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, và việc xử phạt vi phạm trong nước chưa nghiêm.
Cần nói rõ: thẻ vàng là đánh giá về hệ thống quản lý nghề cá của một quốc gia, không phải lời kết tội từng ngư dân. Phần lớn chủ tàu làm ăn đúng luật, và chính họ là người chịu thiệt nhiều nhất khi hải sản bị nghi ngờ nguồn gốc ở thị trường nước ngoài.
Những gì đã thay đổi từ 2017
Luật Thuỷ sản 2017
Chỉ một tháng sau khi nhận thẻ vàng, Quốc hội thông qua Luật Thuỷ sản số 18/2017/QH14 (ngày 21/11/2017), có hiệu lực từ 1/1/2019. Luật này đưa vào nhiều nội dung tương thích với chuẩn quốc tế: quản lý theo hạn ngạch giấy phép khai thác, phân vùng khai thác ven bờ – vùng lộng – vùng khơi, nghĩa vụ ghi nhật ký khai thác, xác nhận và chứng nhận nguồn gốc thuỷ sản khai thác, và lần đầu có điều khoản riêng về chống khai thác IUU. Nghị định 26/2019/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết luật này, sau đó được sửa đổi, bổ sung.
Giám sát hành trình
Tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 m trở lên bắt buộc lắp thiết bị giám sát hành trình (VMS) và duy trì kết nối suốt chuyến biển. Đây là thay đổi lớn nhất về kỹ thuật: lần đầu cơ quan quản lý nhìn thấy vị trí của hàng chục nghìn tàu khai thác xa bờ trên một hệ thống chung. Chi tiết có ở bài riêng về thiết bị giám sát hành trình trong cùng danh mục.
Truy xuất và cảng cá chỉ định
Tàu khai thác xa bờ phải cập các cảng cá được chỉ định để bốc dỡ, khai báo sản lượng và được xác nhận nguồn gốc. Hồ sơ giấy dần được chuyển sang hệ thống điện tử để nối dữ liệu từ tàu, cảng tới doanh nghiệp chế biến.
Chế tài
Mức phạt hành chính cho các hành vi IUU được nâng mạnh, có thể tới mức tịch thu tàu và ngư cụ; với các vụ nghiêm trọng như tổ chức, môi giới đưa tàu và người đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài, cơ quan chức năng đã truy cứu trách nhiệm hình sự theo các tội danh có sẵn trong Bộ luật Hình sự. Nhà nước cũng lập Ban Chỉ đạo quốc gia về chống khai thác IUU để điều phối các bộ, ngành và địa phương ven biển.
Mốc thời gian chính
- 2001: FAO thông qua Kế hoạch hành động quốc tế phòng chống IUU (IPOA-IUU).
- 2008: EU ban hành Quy định 1005/2008; áp dụng từ 1/1/2010.
- 23/10/2017: EC cảnh báo thẻ vàng với Việt Nam.
- 21/11/2017: Quốc hội thông qua Luật Thuỷ sản 2017.
- 5/2018: Đoàn kiểm tra đầu tiên của EC sang Việt Nam.
- 1/1/2019: Luật Thuỷ sản 2017 có hiệu lực; Nghị định 26/2019/NĐ-CP ban hành tháng 3/2019.
- 11/2019: Đoàn kiểm tra lần thứ hai.
- 2022–2024: Các đợt kiểm tra tiếp theo, đợt gần nhất được công bố rộng rãi diễn ra vào khoảng tháng 10–11/2024. EC ghi nhận tiến bộ về khung pháp lý và giám sát hành trình, nhưng vẫn yêu cầu cải thiện thực thi và truy xuất.
Tính tới thời điểm viết, theo thông tin công bố mà bài này tham khảo được, thẻ vàng với Việt Nam chưa được rút. Tình hình có thể thay đổi sau các đợt kiểm tra mới; người đọc nên kiểm tra thông cáo gần nhất của Bộ Nông nghiệp và Môi trường hoặc của Tổng vụ Hàng hải và Nghề cá (DG MARE) thuộc EC.
Vì sao gỡ thẻ vàng quan trọng, kể cả khi không bán sang EU
Thoạt nhìn, thẻ vàng chỉ là chuyện của một thị trường. Thực tế thì rộng hơn nhiều.
- Uy tín lan sang thị trường khác: Mỹ có Chương trình giám sát nhập khẩu thuỷ sản (SIMP) áp cho một số nhóm loài; Nhật Bản, Hàn Quốc cũng siết dần yêu cầu chứng minh nguồn gốc. Một nước đang mang thẻ vàng sẽ bị soi kỹ hơn ở mọi nơi.
- Chi phí cho cả chuỗi: mỗi lô hàng bị kiểm tra kỹ là thêm thời gian lưu kho, thêm phí, thêm rủi ro bị trả về. Chi phí này cuối cùng dội ngược về giá thu mua ở cảng.
- Nguồn lợi cho chính ngư dân: mục tiêu sâu xa của chống IUU là giữ đàn cá. Khai thác không ai ghi chép thì không ai biết đàn cá còn bao nhiêu, và người chịu hậu quả đầu tiên là ngư dân chuyến sau.
- An toàn trên biển: tàu có giám sát hành trình, có nhật ký, cập cảng đúng nơi cũng là tàu dễ được tìm thấy khi gặp nạn.
Góc nhìn hôm nay: người ngoài nghề có thể làm gì
Người tiêu dùng không đi tàu, nhưng vẫn đóng một vai trong câu chuyện này.
- Hỏi nguồn gốc: khi mua hải sản ở siêu thị hay nhà hàng, hỏi cá đánh bắt ở đâu, bằng nghề gì. Câu hỏi đó tạo áp lực tích cực ngược lên chuỗi cung ứng.
- Đọc nhãn: hải sản đóng gói thường ghi vùng khai thác và phương pháp (lưới kéo, câu, lưới vây…). Một số sản phẩm có nhãn chứng nhận bền vững như MSC.
- Theo nguồn chính thống: thông tin về tiến độ gỡ thẻ vàng nên đọc từ cổng thông tin của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thuỷ sản Việt Nam (VASEP), hoặc trang của DG MARE, thay vì tin đồn trên mạng.
Ai muốn tìm hiểu sâu có thể đọc thẳng văn bản Quy định 1005/2008 (có trên cổng EUR-Lex), Luật Thuỷ sản 2017 và các báo cáo về tình hình nghề cá thế giới (SOFIA) mà FAO công bố hai năm một lần.
Câu hỏi thường gặp
Thẻ vàng IUU là gì?
Là cảnh báo của Ủy ban châu Âu đối với một nước bị đánh giá chưa làm đủ để chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định. Thẻ vàng không cấm nhập khẩu, nhưng mở ra một quá trình đối thoại và kiểm tra; nếu không cải thiện, nước đó có thể bị thẻ đỏ.
Việt Nam bị thẻ vàng từ năm nào?
Việt Nam nhận thẻ vàng của EC ngày 23/10/2017. Từ đó EC đã nhiều lần cử đoàn sang kiểm tra, đợt đầu vào tháng 5/2018.
Thẻ đỏ IUU có hậu quả gì?
Khi bị thẻ đỏ, hải sản khai thác từ tàu của nước đó bị cấm nhập vào EU và tàu EU không được hợp tác đánh bắt với nước đó. Đây là mức nặng nhất trong cơ chế chống IUU của EU.
Thẻ vàng có ảnh hưởng tới tôm, cá tra nuôi không?
Quy định IUU áp cho thuỷ sản khai thác tự nhiên, không áp trực tiếp cho thuỷ sản nuôi như tôm nuôi hay cá tra. Tuy vậy, uy tín chung của ngành và mức độ kiểm tra hồ sơ ở thị trường nhập khẩu vẫn có thể bị ảnh hưởng gián tiếp.
Khi nào Việt Nam được gỡ thẻ vàng?
Việc gỡ phụ thuộc vào đánh giá của EC sau các đợt kiểm tra, không có mốc cố định. Tính tới thời điểm viết, theo thông tin công bố mà bài này có được, thẻ vàng chưa được rút; nên theo dõi thông cáo chính thức của Bộ Nông nghiệp và Môi trường để cập nhật.
