Thiết bị giám sát hành trình tàu cá: VMS hoạt động ra sao, tàu nào phải lắp

Thiết bị giám sát hành trình tàu cá (thường gọi theo tiếng Anh là VMS – Vessel Monitoring System) là một hộp điện tử gắn trên tàu, tự định vị bằng vệ tinh rồi gửi vị trí, tốc độ, hướng đi về trung tâm giám sát của cơ quan quản lý theo chu kỳ đều đặn. Ở Việt Nam, theo Luật Thuỷ sản 2017, tàu cá có chiều dài lớn nhất từ 15 m trở lên bắt buộc lắp thiết bị này và phải duy trì kết nối suốt thời gian hoạt động trên biển.

VMS hoạt động thế nào

Về nguyên lý, một hệ thống giám sát hành trình gồm ba tầng:

1. Thiết bị trên tàu: có bộ thu định vị vệ tinh (GPS hoặc các hệ tương tự) để biết toạ độ, và bộ phát để gửi dữ liệu đi. Thiết bị thường được niêm phong, có nguồn điện riêng hoặc pin dự phòng, gắn cố định để khó tháo.
2. Đường truyền: dữ liệu đi qua vệ tinh thông tin, vì giữa biển khơi không có sóng điện thoại. Một số thiết bị dùng thêm sóng di động khi tàu về gần bờ để giảm chi phí.
3. Trung tâm giám sát: phần mềm nhận dữ liệu, vẽ lên bản đồ điện tử vị trí của từng tàu, lưu lịch sử hành trình và tự phát cảnh báo khi có điều bất thường.

Mỗi bản tin chỉ nặng vài chục byte: mã tàu, thời điểm, kinh độ, vĩ độ, tốc độ, hướng. Nhưng ghép hàng nghìn bản tin lại, người phân tích đọc được rất nhiều thứ. Tàu chạy thẳng với tốc độ ổn định là đang di chuyển. Tàu chạy chậm theo đường gấp khúc lặp lại thường là đang kéo lưới. Tàu đứng gần như yên một chỗ hàng giờ có thể đang thả câu, thả lưới rê, hoặc đang neo.

VMS khác AIS thế nào

Nhiều người nhầm VMS với AIS (hệ thống nhận dạng tự động), vì cả hai đều phát vị trí tàu. Thực ra mục đích và cách hoạt động rất khác nhau.

Tổ chức phi lợi nhuận Global Fishing Watch, ra mắt năm 2016, đã dùng dữ liệu AIS công khai cùng học máy để vẽ bản đồ hoạt động đánh bắt toàn cầu. Đó là một bước tiến về minh bạch, nhưng vì AIS có thể bị tắt, nhiều nước vẫn coi VMS là công cụ giám sát chính thức.

Quy định ở Việt Nam: tàu nào lắp, gửi tin bao lâu một lần

Luật Thuỷ sản 2017 chia tàu cá theo chiều dài lớn nhất và gắn với vùng được phép khai thác: tàu dưới 12 m hoạt động ven bờ, tàu từ 12 m đến dưới 15 m ở vùng lộng, tàu từ 15 m trở lên ra vùng khơi. Nhóm tàu từ 15 m là nhóm bắt buộc lắp thiết bị giám sát hành trình.

Theo quy định hướng dẫn tại Nghị định 26/2019/NĐ-CP và các lần sửa đổi sau đó, tàu từ 15 m đến dưới 24 m phải gửi dữ liệu vị trí khoảng 2 giờ một lần, tàu từ 24 m trở lên khoảng 1 giờ một lần. Khi thiết bị mất kết nối, thuyền trưởng phải báo vị trí về bờ bằng phương tiện liên lạc khác theo chu kỳ quy định; nếu mất kết nối quá thời hạn cho phép (quy định hiện hành nêu mốc 10 ngày) thì phải đưa tàu về cảng để khắc phục. Các con số này có thể còn được điều chỉnh, chủ tàu nên hỏi lại cơ quan quản lý thuỷ sản cấp tỉnh trước mỗi mùa vụ.

Theo số liệu được công bố những năm gần đây, cả nước có gần 30 nghìn tàu cá từ 15 m trở lên, và tỷ lệ lắp đặt thiết bị giám sát ở nhóm này đã lên rất cao so với thời điểm năm 2017, khi phần lớn tàu chưa có.

Trung tâm giám sát nhìn thấy gì và cảnh báo gì

Hệ thống giám sát tàu cá quốc gia được nối từ trung ương tới các tỉnh ven biển. Cán bộ trực theo dõi một bản đồ có hàng nghìn chấm nhỏ, mỗi chấm một con tàu. Phần mềm tự kêu khi:

• Tàu tiến gần hoặc vượt ranh giới vùng được phép: ví dụ tàu khai thác vùng lộng đi ra vùng khơi, hoặc tàu tới gần đường ranh giới vùng biển Việt Nam.
• Tàu đi vào vùng cấm, khu bảo tồn biển hoặc vùng cấm khai thác có thời hạn.
• Mất tín hiệu quá thời gian quy định.
• Hành trình bất thường: hai tàu đứng sát nhau rất lâu giữa biển (có thể là chuyển tải sản phẩm), tàu "nhảy" vị trí phi lý.

Khi có cảnh báo, trung tâm liên lạc với chủ tàu, thuyền trưởng qua điện thoại hoặc máy thông tin liên lạc tầm xa để nhắc quay lại. Dữ liệu hành trình cũng được đối chiếu với nhật ký khai thác khi tàu cập cảng: nhật ký ghi thả lưới ở toạ độ A mà VMS cho thấy tàu chưa từng tới đó là có vấn đề.

Những lỗi và vi phạm hay gặp

Lỗi kỹ thuật

• Nguồn điện chập chờn, ắc quy yếu, thiết bị tự tắt khi máy tàu tắt.
• Anten bị che, bị sóng đánh lệch, đầu nối bị ăn mòn do hơi muối.
• Hết hạn thuê bao dịch vụ vệ tinh mà chủ tàu không để ý.

Vi phạm cố ý

• Tắt thiết bị hoặc ngắt nguồn khi đi vào vùng không được phép.
• Tháo thiết bị gửi sang tàu khác, để vị trí trên bản đồ là một nơi, tàu thật ở nơi khác.
• Tàu không đăng ký, không đăng kiểm, không giấy phép (báo chí thường gọi là "tàu 3 không") hoạt động ngoài hệ thống.

Những hành vi cố ý này bị xử phạt nặng theo quy định về thuỷ sản, và là một trong các điểm EC đặc biệt chú ý trong quá trình xem xét thẻ vàng IUU. Phép so dữ liệu VMS với nhật ký khai thác, với thông tin tại trạm kiểm soát biên phòng khi tàu xuất bến – cập bến, giúp phát hiện kiểu gian lận gửi thiết bị nhờ.

VMS còn cứu người

Ít ai nhắc, nhưng giám sát hành trình còn là công cụ an toàn. Khi bão tới, trung tâm biết chính xác tàu nào đang ở vùng nguy hiểm để gọi vào nơi tránh trú. Khi tàu mất liên lạc, vị trí cuối cùng trên hệ thống thu hẹp vùng tìm kiếm cứu nạn đáng kể. Nhiều thiết bị có nút báo nguy để thuyền trưởng bấm khi gặp sự cố.

Tuy vậy, VMS không thay thế thiết bị cứu nạn chuyên dụng như phao vô tuyến chỉ báo vị trí khẩn cấp (EPIRB) hay máy liên lạc. Tàu ra khơi vẫn cần đủ áo phao, phao tròn và phương tiện liên lạc theo quy định.

Góc nhìn hôm nay: điều chủ tàu và người quan tâm nên biết

• Trước mỗi chuyến biển: kiểm tra đèn trạng thái thiết bị, hạn thuê bao, nguồn điện, anten. Gọi nhà cung cấp dịch vụ xác nhận tàu đang hiện trên hệ thống.
• Khi mất kết nối giữa biển: báo ngay về đơn vị quản lý theo đúng chu kỳ quy định, ghi lại vị trí trong nhật ký. Việc báo cáo kịp thời là bằng chứng thiện chí nếu sau này phải giải trình.
• Giữ hồ sơ: biên bản lắp đặt, sửa chữa thiết bị, hoá đơn thuê bao nên giữ cùng giấy tờ tàu.
• Người quan tâm muốn xem dữ liệu mở: bản đồ của Global Fishing Watch cho phép xem hoạt động đánh bắt toàn cầu dựa trên dữ liệu công khai; tài liệu của FAO về hệ thống giám sát, kiểm soát (MCS) giải thích vai trò của VMS trong quản lý nghề cá.