Hạn ngạch đánh bắt là mức trần sản lượng hoặc số tàu, số ngày khai thác được phép đối với một đàn cá trong một khoảng thời gian, thường là một năm. Mục tiêu là lấy ra khỏi biển không nhiều hơn phần đàn cá tự bù lại được. Con số này dựa trên đánh giá trữ lượng của các nhà khoa học nghề cá, và khái niệm làm mốc lâu đời nhất là sản lượng bền vững tối đa (MSY).
Đàn cá là gì và vì sao phải quản lý theo đàn
Trong khoa học nghề cá, "đàn" (stock) là một nhóm cá cùng loài, sống và sinh sản trong một vùng tương đối tách biệt, nên tăng giảm theo nhịp riêng. Cá ngừ vằn ở Trung Tây Thái Bình Dương là một đàn, cá ngừ vằn ở Ấn Độ Dương là đàn khác. Quản lý theo đàn thay vì theo loài vì một loài có thể khoẻ ở vùng này nhưng kiệt ở vùng kia.
Mỗi đàn giống một tài khoản tiết kiệm: cá sinh ra và lớn lên là tiền lãi, cá chết tự nhiên và bị đánh bắt là tiền rút ra. Rút đúng bằng lãi thì vốn giữ nguyên mãi. Rút quá lãi nhiều năm liền thì vốn mòn dần, tới lúc tiền lãi cũng teo lại theo.
Sản lượng bền vững tối đa (MSY): ý tưởng và giới hạn
Ý tưởng MSY được nhà sinh học Milner Schaefer đưa vào mô hình toán học từ thập niên 1950. Lập luận như sau: một đàn cá quá ít thì sinh sản ít; một đàn cá quá đông, chạm sức chứa của môi trường, thì tăng trưởng cũng chậm lại vì thiếu thức ăn, chỗ ở. Ở khoảng giữa, đàn cá tăng nhanh nhất. Nếu giữ đàn cá ở mức đó và khai thác đúng phần tăng thêm hằng năm, ta có sản lượng lớn nhất mà vẫn bền vững.
Ý tưởng gọn và hấp dẫn, nên MSY được đưa vào Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982 và luật nghề cá của nhiều nước. Nhưng giới khoa học cũng sớm chỉ ra giới hạn. Năm 1977, nhà sinh thái học Peter Larkin viết một bài nổi tiếng mang tựa đề "Văn bia cho khái niệm sản lượng bền vững tối đa", nêu các vấn đề:
- Đàn cá biến động mạnh theo môi trường, không đứng yên ở một "điểm cân bằng".
- Ước lượng trữ lượng luôn có sai số, và sai về phía lạc quan thì hậu quả rất nặng.
- MSY tính cho từng loài riêng lẻ, trong khi các loài ăn nhau và cạnh tranh nhau trong một hệ sinh thái.
Ngày nay MSY thường được dùng như một giới hạn trên không được vượt, chứ không phải mục tiêu để nhắm tới. Nhiều cơ quan đặt mục tiêu khai thác thấp hơn MSY một khoảng an toàn, theo tinh thần "tiếp cận phòng ngừa" được FAO nêu trong Bộ quy tắc ứng xử nghề cá có trách nhiệm năm 1995.
Các nhà khoa học đếm cá thế nào
Không ai đếm được cá dưới biển từng con. Đánh giá trữ lượng là ghép nhiều nguồn dữ liệu vào mô hình:
- Số liệu khai thác: sản lượng từng loài theo thời gian, lấy từ nhật ký khai thác và số liệu cảng cá.
- Sản lượng trên một đơn vị cố gắng (CPUE): ví dụ số kg cá trên một giờ kéo lưới hay trên một nghìn lưỡi câu. CPUE giảm dần qua nhiều năm thường là dấu hiệu đàn cá suy giảm, nhưng cũng có thể bị đánh lừa khi tàu trang bị máy dò tốt hơn.
- Khảo sát độc lập: tàu nghiên cứu kéo lưới theo thiết kế cố định ở cùng điểm, cùng mùa mỗi năm, hoặc dùng sóng âm dò đàn cá.
- Sinh học: đo chiều dài, xác định tuổi qua vòng tăng trưởng trên đá tai (otolith), tuổi thành thục, sức sinh sản.
Kết quả thường được trình bày bằng hai câu hỏi: đàn cá còn nhiều hay đã ít so với mức mục tiêu, và mức khai thác hiện tại cao hay thấp so với mức bền vững.
Bộ công cụ quản lý: không chỉ có hạn ngạch
| Công cụ | Kiểm soát cái gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tổng sản lượng cho phép (TAC) | Đầu ra: số tấn được đánh mỗi năm | EU đặt TAC hằng năm cho nhiều đàn cá ở Đại Tây Dương |
| Hạn ngạch cá nhân có thể chuyển nhượng (ITQ) | Chia TAC thành phần cho từng chủ tàu, được mua bán | New Zealand áp dụng rộng từ năm 1986; Iceland có hệ thống tương tự |
| Kiểm soát cố gắng khai thác | Đầu vào: số tàu, công suất, số ngày trên biển, số giấy phép | Hạn ngạch giấy phép khai thác theo Luật Thuỷ sản 2017 của Việt Nam |
| Biện pháp kỹ thuật | Kích thước mắt lưới, cỡ cá tối thiểu, loại ngư cụ | Cấm lưới mắt nhỏ, quy định cỡ cá được phép khai thác |
| Đóng vùng, đóng mùa | Nơi và lúc được khai thác | Vùng cấm khai thác có thời hạn ở bãi đẻ, bãi cá con |
Kiểm soát đầu ra như TAC đòi hỏi đếm được sản lượng chính xác từng tàu, phù hợp với nghề cá ít loài, đội tàu lớn, cảng tập trung. Nghề cá nhiệt đới nhiều loài, nhiều tàu nhỏ như ở Đông Nam Á thường dựa nhiều hơn vào kiểm soát đầu vào và biện pháp kỹ thuật, vì đặt hạn ngạch tấn cho hàng trăm loài lẫn lộn trong một mẻ lưới gần như không khả thi.
Cá di cư xa và đàn cá chung: cần tổ chức khu vực
Cá ngừ, cá kiếm, cá thu lớn bơi qua vùng biển của nhiều nước và biển cả. Không nước nào tự quản lý được những đàn này. Vì vậy có các tổ chức quản lý nghề cá khu vực (RFMO), như Ủy ban Nghề cá Trung và Tây Thái Bình Dương (WCPFC), Ủy ban Quốc tế Bảo tồn cá ngừ Đại Tây Dương (ICCAT), Ủy ban cá ngừ Ấn Độ Dương (IOTC). Các tổ chức này dựa trên Hiệp định Liên Hợp Quốc về đàn cá năm 1995, đặt hạn mức khai thác chung rồi chia cho các thành viên.
Câu chuyện cá ngừ vây xanh Đại Tây Dương là ví dụ đáng nhắc: sau nhiều năm khai thác vượt khuyến nghị khoa học, ICCAT siết mạnh hạn ngạch và kiểm soát từ khoảng năm 2007–2010, và các đánh giá sau đó cho thấy đàn cá phía đông phục hồi rõ rệt.
Bức tranh thế giới hiện nay
Theo báo cáo Tình hình Nghề cá và Nuôi trồng thuỷ sản thế giới (SOFIA) năm 2024 của FAO, với số liệu năm 2021, khoảng 62% số đàn cá biển được theo dõi đang được khai thác trong giới hạn bền vững, còn khoảng 38% bị khai thác quá mức. Tỷ lệ bị khai thác quá mức đã tăng dần từ khoảng 10% vào thập niên 1970. Tuy nhiên, nếu tính theo sản lượng thì phần lớn cá lên bờ đến từ các đàn được quản lý bền vững, vì những đàn lớn nhất thường lại được quản lý tốt nhất.
Bức tranh rất không đồng đều: các vùng có quản lý dựa trên khoa học và thực thi mạnh như Bắc Thái Bình Dương, Bắc Đại Tây Dương có tỷ lệ đàn cá bền vững cao hơn hẳn những vùng thiếu số liệu.
Góc nhìn hôm nay
Bài học lớn nhất của khoa học nghề cá có lẽ là: đàn cá có thể phục hồi, nhưng chỉ khi người ta chịu giảm khai thác đủ sớm và đủ lâu. Ngược lại, đợi tới khi chắc chắn đàn cá đã kiệt mới hành động thì thường đã muộn, như chuyện đàn cá tuyết ngoài khơi Newfoundland được kể ở một bài khác trong danh mục này.
Ở Việt Nam, Viện Nghiên cứu Hải sản (Hải Phòng) là đơn vị thực hiện các đợt điều tra nguồn lợi hải sản định kỳ làm cơ sở cho quản lý. Ai muốn đọc thêm có thể tìm báo cáo SOFIA của FAO (bản đầy đủ miễn phí trên mạng), trang đánh giá trữ lượng của NOAA Fisheries, hoặc cơ sở dữ liệu RAM Legacy tổng hợp đánh giá trữ lượng trên thế giới.
Câu hỏi thường gặp
Hạn ngạch đánh bắt là gì?
Là mức trần về sản lượng, số tàu, số giấy phép hoặc số ngày khai thác được phép đối với một đàn cá trong một khoảng thời gian. Mục tiêu là không lấy ra nhiều hơn phần đàn cá tự bù lại được.
MSY là gì?
MSY là sản lượng bền vững tối đa, tức mức sản lượng lớn nhất có thể khai thác hằng năm mà đàn cá vẫn duy trì được lâu dài. Ngày nay nó thường được dùng như giới hạn trên không nên vượt, vì ước lượng luôn có sai số.
Việt Nam có áp dụng hạn ngạch đánh bắt không?
Có, theo dạng hạn ngạch giấy phép khai thác thuỷ sản được quy định trong Luật Thuỷ sản 2017: số giấy phép được cấp cho từng nghề, từng vùng biển có giới hạn. Đây là kiểm soát đầu vào, khác với hạn ngạch theo tấn sản lượng ở nhiều nước ôn đới.
Bao nhiêu phần trăm đàn cá trên thế giới bị khai thác quá mức?
Theo báo cáo SOFIA 2024 của FAO, với số liệu năm 2021, khoảng 38% số đàn cá biển được theo dõi bị khai thác quá mức. Tỷ lệ này tăng dần từ khoảng 10% vào thập niên 1970.
Đàn cá bị khai thác quá mức có phục hồi được không?
Có thể, nếu giảm khai thác đủ mạnh và đủ lâu, như trường hợp cá ngừ vây xanh phía đông Đại Tây Dương. Nhưng có những đàn phục hồi rất chậm dù đã ngừng khai thác nhiều năm, vì hệ sinh thái đã thay đổi.
