Truy xuất nguồn gốc hải sản khai thác là khả năng lần ngược từ một hộp cá, một lô hàng về tới con tàu đã đánh bắt, vùng biển, thời gian và ngư cụ đã dùng. Nó dựa trên một chuỗi giấy tờ và dữ liệu nối tiếp nhau: nhật ký khai thác trên tàu, khai báo sản lượng khi cập cảng, giấy xác nhận nguyên liệu và giấy chứng nhận thuỷ sản khai thác đi kèm lô hàng xuất khẩu. Đứt một mắt xích là cả chuỗi mất giá trị.
Vì sao phải truy xuất: ba lý do thực tế
Hải sản là một trong những mặt hàng thực phẩm có chuỗi cung ứng dài và rối nhất. Một con cá có thể qua tay ngư dân, tàu thu mua, vựa ở cảng, nhà máy sơ chế, nhà máy chế biến, nhà nhập khẩu, nhà phân phối rồi mới tới bếp. Mỗi lần đổi chủ là một cơ hội để thông tin bị mất hoặc bị sửa.
- Chống khai thác IUU: nếu không chứng minh được cá đến từ tàu hợp pháp, vùng hợp pháp, thì cá đánh bắt trái phép có thể "rửa" vào chuỗi cung ứng hợp pháp. Đây là lý do EU, Mỹ, Nhật Bản đều đòi giấy chứng nhận nguồn gốc.
- Chống gian lận nhãn mác: năm 2013, tổ chức Oceana công bố khảo sát tại Mỹ, dùng phân tích ADN trên hơn một nghìn mẫu hải sản và thấy khoảng một phần ba bị ghi sai loài. Cá rẻ bị bán dưới tên cá đắt là kiểu gian lận phổ biến ở nhiều nước, không riêng nơi nào.
- An toàn thực phẩm: khi phát hiện một lô hàng nhiễm độc tố hay ký sinh trùng, truy xuất tốt giúp thu hồi đúng lô, đúng tàu, thay vì phải tiêu huỷ cả kho.
Chuỗi giấy tờ của một con cá xa bờ ở Việt Nam
Luật Thuỷ sản 2017 và các văn bản hướng dẫn đã dựng lại chuỗi truy xuất cho thuỷ sản khai thác. Có thể hình dung qua các bước sau:
| Bước | Ai làm | Giấy tờ, dữ liệu |
|---|---|---|
| 1. Trên biển | Thuyền trưởng | Ghi nhật ký khai thác: từng mẻ lưới hay mẻ câu, thời gian, toạ độ, loài, sản lượng ước tính. Nếu chuyển tải sang tàu khác thì ghi cả nhật ký chuyển tải. |
| 2. Song song | Thiết bị giám sát hành trình | Dữ liệu vị trí tàu gửi về trung tâm, dùng để đối chiếu với nhật ký. |
| 3. Trước khi cập cảng | Thuyền trưởng | Thông báo trước cho cảng cá chỉ định về thời gian cập, sản lượng dự kiến. |
| 4. Tại cảng | Ban quản lý cảng cá, lực lượng kiểm tra | Kiểm tra tàu và nhật ký, giám sát bốc dỡ, cấp biên nhận sản lượng bốc dỡ qua cảng. |
| 5. Bán cho doanh nghiệp | Cảng cá hoặc cơ quan được giao | Giấy xác nhận nguyên liệu thuỷ sản khai thác, gắn sản lượng với tàu cụ thể. |
| 6. Xuất khẩu | Cơ quan có thẩm quyền | Giấy chứng nhận thuỷ sản khai thác (catch certificate) theo mẫu của nước nhập khẩu, đi cùng lô hàng. |
Ở mỗi bước, sản lượng phải khớp với bước trước. Một nhà máy không thể xuất 10 tấn cá ngừ nếu tổng giấy xác nhận nguyên liệu nhận vào chỉ có 6 tấn. Phép trừ đơn giản này lại là chỗ hay bị lách nhất trong thời giấy tờ viết tay.
Những chỗ chuỗi hay đứt
Chuyển tải trên biển
Tàu khai thác chuyển cá sang tàu dịch vụ hậu cần giữa biển để tiếp tục đánh bắt, không phải chạy về bờ. Cách làm này tiết kiệm dầu và giữ cá tươi hơn, nhưng nếu không ghi chép chặt, cá của nhiều tàu, có cả tàu vi phạm, sẽ bị trộn lẫn trên một tàu thu mua. Vì vậy chuyển tải phải được khai báo và ghi nhật ký riêng.
Trộn lô ở vựa và nhà máy
Cá của nhiều tàu bị đổ chung một bồn đá, phân cỡ chung, cấp đông chung. Nếu không đánh mã lô từ đầu, sau đó không ai tách được con nào của tàu nào.
Ghi nhật ký cho có
Nhật ký điền một lần trước khi cập cảng, chép số liệu theo trí nhớ, hoặc ghi sản lượng tròn trịa giống nhau qua mọi mẻ, là dấu hiệu cơ quan kiểm tra và đoàn thanh tra quốc tế nhận ra ngay.
Từ giấy sang điện tử
Hướng đi chung trên thế giới là số hoá. Việt Nam đã triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc thuỷ sản khai thác điện tử (thường gọi tắt là eCDT), nối dữ liệu từ khi tàu xuất bến, nhật ký khai thác, cập cảng, tới cấp giấy xác nhận và chứng nhận. Nhật ký khai thác điện tử trên điện thoại hoặc máy tính bảng cũng được khuyến khích dùng thay sổ giấy.
Ở phía nhập khẩu, EU đã sửa quy định kiểm soát nghề cá và chuyển dần chứng nhận khai thác sang hệ thống điện tử chung mang tên CATCH. Mỹ có Chương trình giám sát nhập khẩu thuỷ sản (SIMP) áp dụng từ năm 2018 cho một số nhóm loài có nguy cơ cao về IUU và gian lận, trong đó có cá ngừ và tôm.
Ở cấp quốc tế, sáng kiến Đối thoại toàn cầu về truy xuất thuỷ sản (GDST) công bố năm 2020 một bộ tiêu chuẩn chung, quy định những "dữ liệu then chốt" phải đi theo sản phẩm ở mỗi "sự kiện then chốt" như đánh bắt, chuyển tải, bốc dỡ, chế biến. Mục tiêu là để hệ thống của các công ty khác nhau đọc được dữ liệu của nhau.
Khoa học kiểm chứng: khi giấy tờ nói dối
Giấy tờ có thể làm giả. Vì vậy các phòng thí nghiệm ngày càng dùng thêm công cụ khoa học để kiểm tra chéo:
- Mã vạch ADN: đọc một đoạn gen chuẩn để xác định loài. Rất hiệu quả với phi lê, cá đã cắt khúc, khi mắt thường không còn nhận ra.
- Đồng vị bền và nguyên tố vi lượng: tỷ lệ đồng vị của carbon, nitơ, ôxy trong thịt cá phản ánh vùng nước nó sống. Phương pháp này đang được nghiên cứu để phân biệt vùng khai thác, cũng như phân biệt cá nuôi với cá tự nhiên, nhưng chưa phải xét nghiệm đại trà.
- Đối chiếu dữ liệu vệ tinh: so lịch sử hành trình của tàu với nhật ký khai thác và vùng khai thác ghi trên giấy chứng nhận.
Người mua lẻ nhìn vào đâu
Người tiêu dùng không đọc được giấy chứng nhận khai thác, nhưng vẫn có vài thứ để xem:
- Nhãn hàng đông lạnh: tên thương mại kèm tên khoa học, vùng khai thác (thường theo vùng đánh cá của FAO, ví dụ vùng 71 là Tây Trung Thái Bình Dương), phương pháp khai thác, ngày sản xuất, mã lô.
- Mã QR: nhiều sản phẩm có mã quét ra thông tin. Mã QR chỉ có giá trị khi dữ liệu phía sau được nhập thật và có kiểm tra; mã chỉ dẫn tới trang giới thiệu chung chung thì không phải truy xuất.
- Nhãn chứng nhận bền vững: các chương trình như MSC yêu cầu chuỗi hành trình sản phẩm (chain of custody), tức mỗi khâu phải tách riêng và ghi chép hàng có chứng nhận.
Góc nhìn hôm nay
Truy xuất nguồn gốc nghe như việc của nhà máy và cơ quan quản lý, nhưng gốc của nó vẫn nằm ở cuốn nhật ký trên boong tàu. Một thuyền trưởng ghi đủ, ghi đúng sau mỗi mẻ lưới đang làm phần việc quan trọng nhất của cả chuỗi. Với người mua, mỗi câu hỏi "cá này đánh ở đâu" là một tín hiệu nhỏ đẩy thị trường về phía minh bạch.
Muốn đọc thêm, có thể bắt đầu với tài liệu của FAO về hệ thống tài liệu đánh bắt (catch documentation schemes), bộ tiêu chuẩn GDST công khai trên mạng, và các báo cáo khảo sát ghi sai nhãn hải sản của Oceana để thấy quy mô vấn đề.
Câu hỏi thường gặp
Truy xuất nguồn gốc hải sản là gì?
Là khả năng lần ngược từ sản phẩm cuối cùng về tới tàu đánh bắt, vùng biển, thời gian và ngư cụ. Nó dựa trên chuỗi dữ liệu nối liền: nhật ký khai thác, khai báo khi cập cảng, giấy xác nhận nguyên liệu và giấy chứng nhận khai thác.
Giấy chứng nhận thuỷ sản khai thác (catch certificate) là gì?
Là giấy do cơ quan có thẩm quyền của nước có tàu khai thác cấp, chứng minh lô hàng được đánh bắt hợp pháp. Giấy này bắt buộc khi xuất thuỷ sản khai thác vào EU và một số thị trường khác.
Nhật ký khai thác ghi những gì?
Nhật ký ghi từng mẻ lưới hoặc mẻ câu: thời gian, toạ độ, loài và sản lượng ước tính, cùng thông tin về chuyển tải nếu có. Nhật ký được đối chiếu với dữ liệu giám sát hành trình khi tàu cập cảng.
Làm sao biết cá bị ghi sai loài?
Cách chắc chắn nhất là xét nghiệm mã vạch ADN tại phòng thí nghiệm. Người mua lẻ có thể giảm rủi ro bằng cách đọc tên khoa học trên nhãn, mua ở nơi có hoá đơn và nguồn gốc rõ, cảnh giác với giá thấp bất thường so với loài được ghi.
Mã QR trên bao bì hải sản có đáng tin không?
Tuỳ dữ liệu phía sau. Mã QR chỉ là cánh cửa; nó đáng tin khi dẫn tới thông tin cụ thể về lô hàng (tàu, vùng, ngày) và hệ thống có kiểm tra, còn mã chỉ ra trang quảng cáo chung chung thì không phải truy xuất.
