Trong truyện cổ Việt Nam, thế giới dưới nước được hình dung như một vương quốc có vua, có cung điện, có quan lại và luật lệ riêng, gọi là thuỷ cung, thuỷ phủ hay Long cung, đứng đầu là Long Vương hoặc vua Thuỷ Tề. Hình ảnh ấy xuất hiện từ truyện gốc tích dân tộc (Lạc Long Quân là con Long Nữ), qua cổ tích (Thạch Sanh cứu thái tử Thuỷ Tề), truyện truyền kỳ (Vũ Nương sống dưới thuỷ cung), tới tín ngưỡng thờ Mẫu Thoải còn sống động hôm nay. Bài này kể lại những truyện ấy như văn hoá dân gian, và đặt chúng cạnh hiểu biết hiện đại về biển sâu.
Long Vương, Thuỷ Tề, Thuỷ Tinh: những cái tên của chủ vùng nước
Người Việt gọi chủ nhân vùng nước bằng nhiều tên, mỗi tên có gốc gác hơi khác nhau:
- Long Vương: "vua rồng", hình tượng chung của văn hoá Đông Á. Nó hoà trộn giữa con rồng làm mưa của Trung Hoa và thần rắn nước Naga theo đạo Phật từ Ấn Độ truyền sang. Trong văn học Trung Hoa như Tây du ký, bốn biển có bốn Long Vương; truyện Việt mượn hình tượng này nhưng thường không chia rạch ròi như vậy.
- Vua Thuỷ Tề: cách gọi rất phổ biến trong cổ tích Việt, chỉ vị vua cai quản dưới nước nói chung, không nhất thiết là rồng.
- Động Đình Quân: chúa hồ Động Đình, nhân vật xuất hiện trong truyện gốc tích dân tộc, cũng thuộc dòng Long Vương.
- Thuỷ Tinh: thần nước trong truyện Sơn Tinh – Thuỷ Tinh, người dâng nước đánh Sơn Tinh vì thua cuộc cầu hôn; truyện này gắn với lũ sông Hồng hơn là biển.
Điểm chung của tất cả là nước được hình dung như một xã hội song song với trần gian, có trật tự, có ân oán, có thể giúp người và cũng có thể làm hại người.
Lạc Long Quân: tổ tiên mang dòng máu thuỷ phủ
Theo Lĩnh Nam chích quái, tập truyện cổ được biên soạn và hiệu đính khoảng thế kỷ 14–15, Kinh Dương Vương có tài đi lại dưới thuỷ phủ, lấy con gái Động Đình Quân là Long Nữ, sinh ra Sùng Lãm, tức Lạc Long Quân. Lạc Long Quân vì thế mang nòi rồng, thường về sống dưới thuỷ phủ, chỉ lên khi dân gặp nạn và gọi tên. Truyện kể ông diệt các loài yêu quái, trong đó có Ngư Tinh ở biển, dạy dân cách ăn ở.
Chi tiết đáng chú ý nhất với người yêu biển là cuộc chia tay với Âu Cơ: trong trăm người con nở ra từ bọc trứng, năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Truyện đặt biển và núi ngang hàng nhau trong gốc tích dân tộc, và đặt người Việt vào vị trí con cháu của cả hai. Nhiều nhà nghiên cứu văn hoá đọc chi tiết này như ký ức về một cộng đồng sống giữa miền núi và miền sông nước, biển cả.
Thạch Sanh và cây đàn từ thuỷ cung
Trong truyện cổ tích Thạch Sanh, sau khi giết đại bàng và cứu công chúa trong hang, Thạch Sanh còn phát hiện một chàng trai bị nhốt trong cũi. Đó là thái tử con vua Thuỷ Tề bị yêu quái bắt giam. Thạch Sanh phá cũi cứu thái tử, được mời xuống thuỷ cung. Vua Thuỷ Tề muốn đền ơn bằng vàng bạc, nhưng Thạch Sanh chỉ nhận một cây đàn. Cây đàn thần ấy về sau giúp chàng giải oan khi bị giam, và làm quân của mười tám nước chư hầu bủn rủn chân tay mà lui binh.
Ở đây, thuỷ cung là nơi trả ơn người ngay thẳng. Cách hình dung này lặp lại trong nhiều truyện dân gian: người cứu một con vật dưới nước, thường là rắn, rùa hay cá, hoá ra đã cứu con cái của vua dưới nước, và được đền đáp bằng một báu vật.
Vũ Nương và Linh Phi: thuỷ cung trong văn học truyền kỳ
Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ, viết bằng chữ Hán vào thế kỷ 16, đưa thuỷ cung vào văn học viết với nhiều chi tiết hơn. Trong "Chuyện người con gái Nam Xương", Vũ Nương bị chồng nghi oan, gieo mình xuống sông Hoàng Giang. Nàng không chết mà được các nàng tiên dưới nước cứu, sống trong cung của Linh Phi, vợ vua biển Nam Hải.
Người mang tin của nàng về trần gian là Phan Lang, người cùng làng. Trước đó, Phan Lang từng mua lại và thả một con rùa mai xanh mà người đánh cá bắt được; con rùa ấy chính là Linh Phi hoá thân. Về sau Phan Lang gặp nạn trên biển, được Linh Phi cứu xuống thuỷ cung để đền ơn, và tình cờ gặp Vũ Nương ở đó. Truyện khép lại bằng cảnh Vũ Nương hiện lên giữa dòng sông trong lễ giải oan, nói lời từ biệt rồi biến mất.
Chi tiết con rùa biển được thả rồi đền ơn cho thấy người xưa đã gắn sinh vật biển với lòng biết ơn và quả báo. Cũng trong Truyền kỳ mạn lục, "Chuyện đối tụng ở Long cung" dựng hẳn một phiên xử dưới Long cung, nơi người trần kiện thần nước làm điều sai trái, cho thấy thuỷ phủ cũng phải theo lẽ công bằng.
Bảng tóm tắt: thuỷ cung trong văn hoá Việt
| Truyện / tín ngưỡng | Nguồn | Nhân vật dưới nước | Thuỷ cung đóng vai gì |
|---|---|---|---|
| Họ Hồng Bàng, Lạc Long Quân – Âu Cơ | Lĩnh Nam chích quái | Động Đình Quân, Long Nữ, Lạc Long Quân | Gốc tích dân tộc: nửa dòng máu từ thuỷ phủ |
| Rùa vàng, Mỵ Châu – Trọng Thuỷ | Lĩnh Nam chích quái | Rùa vàng, sứ giả của vùng nước | Rùa vàng giúp xây thành, cuối truyện rẽ nước đưa An Dương Vương xuống biển; máu Mỵ Châu hoá ngọc trong trai biển |
| Thạch Sanh | Cổ tích truyền miệng, có bản truyện thơ Nôm | Vua Thuỷ Tề, thái tử | Nơi trả ơn người ngay, trao báu vật |
| Chuyện người con gái Nam Xương | Truyền kỳ mạn lục, Nguyễn Dữ | Linh Phi, vợ vua biển Nam Hải | Nơi cưu mang người bị oan |
| Chuyện đối tụng ở Long cung | Truyền kỳ mạn lục | Long Vương, thần nước | Toà án dưới nước |
| Thờ Mẫu Thoải | Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ | Mẫu Thoải, Vua Cha Bát Hải Động Đình | Một trong các cõi linh thiêng được thờ phụng |
| Tục thờ cá Ông | Tín ngưỡng ngư dân miền Trung, miền Nam | Cá voi, được gọi là cá Ông | Vị thần cứu người gặp nạn trên biển |
Thoải phủ: thuỷ cung trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Không chỉ là truyện kể, thuỷ cung còn là một cõi linh thiêng được thờ phụng. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, vũ trụ chia thành các cõi, trong đó Thoải phủ là cõi nước, do Mẫu Thoải cai quản. Dân gian thường kể Mẫu Thoải là con gái của Vua Cha Bát Hải Động Đình, vị vua của vùng nước. Trong nghi lễ hầu đồng, giá Mẫu Thoải thường gắn với màu trắng, màu của nước.
Năm 2016, "Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt" được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Như vậy hình tượng thuỷ cung, Long Vương không chỉ nằm trong sách cổ mà vẫn có mặt trong đời sống tín ngưỡng ở nhiều đền phủ hôm nay.
Ở các làng biển miền Trung và miền Nam, ngư dân thờ cá voi với tên kính trọng là cá Ông, tin rằng Ông cứu người gặp nạn trên biển. Nhiều nơi còn giữ lăng Ông với xương cá voi, như lăng Ông Vạn Thuỷ Tú ở Phan Thiết (nay thuộc tỉnh Lâm Đồng). Đây là một chủ đề lớn riêng, chỉ xin nhắc làm mốc.
Thuỷ cung tưởng tượng và biển sâu có thật
Đặt các truyện này cạnh hiểu biết hiện đại cho ta vài điều thú vị. Người xưa chỉ biết lớp nước trên cùng: sông, đầm, biển ven bờ, rạn san hô. Vì thế thuỷ cung trong truyện được hình dung sáng rỡ, đầy ngọc trai, san hô đỏ, lâu đài lấp lánh, những thứ người ta có thể thấy hoặc vớt lên từ vùng nước nông.
Biển sâu thật thì ngược hẳn. Dưới vài trăm mét, ánh nắng gần như tắt; dưới một nghìn mét là bóng tối tuyệt đối, nước lạnh vài độ C, áp suất gấp hàng trăm lần trên mặt nước. Ánh sáng duy nhất ở đó là ánh sáng do chính sinh vật phát ra, như những đốm lam lục chập chờn. Nếu có một "cung điện" nào dưới đáy biển, đó là những ống khói khoáng chất ở miệng phun thuỷ nhiệt, quanh đó là cả một quần xã giun ống, tôm, cua sống không cần ánh nắng.
Điều trùng hợp đáng nghĩ là chi tiết "rẽ nước" trong truyện: để xuống thuỷ cung, nhân vật phải được thần linh rẽ nước dẫn đường. Ngày nay, muốn xuống biển sâu, con người cũng cần một "phép rẽ nước" riêng: vỏ tàu lặn bằng titan dày hàng chục centimet, chịu được áp suất mà không cơ thể nào chịu nổi.
Góc nhìn hôm nay: tìm đọc và tìm đến ở đâu
- Đọc nguyên tác: Lĩnh Nam chích quái và Truyền kỳ mạn lục đều có bản dịch tiếng Việt phổ biến; đọc bản có chú thích để phân biệt lớp truyện dân gian với phần nhà biên soạn thêm vào.
- Đọc các truyện như văn hoá, không như sử: truyện Lạc Long Quân là huyền thoại gốc tích, không phải sử liệu. Giá trị của nó nằm ở cách người xưa hình dung về nguồn cội.
- Đến các đền phủ thờ Mẫu vào mùa lễ hội để thấy hình tượng Thoải phủ trong nghi lễ; giữ thái độ tôn trọng, hỏi trước khi chụp ảnh.
- Đến lăng Ông ở các làng biển để thấy tục thờ cá voi, nơi thuỷ cung tưởng tượng gặp con vật có thật lớn nhất biển cả.
- Kể cho trẻ truyện Thạch Sanh hay Lạc Long Quân, rồi cho xem video biển sâu thật: một bên là thuỷ cung lấp lánh, một bên là bóng tối có những sinh vật tự phát sáng, cả hai đều kỳ diệu.
Câu hỏi thường gặp
Thuỷ cung là gì?
Thuỷ cung, còn gọi thuỷ phủ hay Long cung, là cung điện dưới nước trong truyện dân gian, nơi ở của Long Vương hoặc vua Thuỷ Tề. Đây là hình ảnh tưởng tượng của văn hoá Đông Á, không phải nơi có thật.
Vua Thuỷ Tề và Long Vương khác nhau thế nào?
Long Vương là "vua rồng", hình tượng chung của văn hoá Đông Á pha trộn rồng Trung Hoa và thần rắn Naga của đạo Phật. Vua Thuỷ Tề là cách gọi quen trong cổ tích Việt, chỉ vị vua cai quản dưới nước nói chung. Trong nhiều truyện, hai tên được dùng gần như thay thế nhau.
Lạc Long Quân có phải con Long Vương không?
Theo Lĩnh Nam chích quái, Lạc Long Quân là con của Kinh Dương Vương và Long Nữ, con gái Động Đình Quân, chúa hồ Động Đình. Vì vậy ông mang nòi rồng và thường sống dưới thuỷ phủ. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu.
Trong truyện Thạch Sanh, cây đàn thần từ đâu ra?
Thạch Sanh cứu thái tử con vua Thuỷ Tề bị yêu quái giam trong hang. Khi được mời xuống thuỷ cung, chàng từ chối vàng bạc và chỉ nhận một cây đàn, chính là cây đàn thần giúp chàng giải oan và khiến quân chư hầu lui binh.
Mẫu Thoải là ai?
Mẫu Thoải là vị Mẫu cai quản Thoải phủ, cõi nước, trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Dân gian thường kể bà là con gái Vua Cha Bát Hải Động Đình. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được UNESCO ghi danh năm 2016.
