Nuôi biển xa bờ bằng lồng HDPE: cấu tạo, loài nuôi và bài toán môi trường

Lồng HDPE là loại lồng nuôi cá biển làm từ ống nhựa polyetylen tỷ trọng cao uốn thành vòng tròn, có lưới treo bên dưới và hệ neo giữ xuống đáy. So với lồng bè gỗ truyền thống, lồng HDPE chịu sóng gió tốt hơn, bền hơn nhiều năm, nên cho phép đưa nghề nuôi từ các vịnh kín ra vùng biển hở, nước sâu và sạch hơn. Đây là hướng đi chính của nuôi biển công nghiệp trên thế giới, từ trại cá hồi Na Uy tới trại cá giò, cá chim vây vàng ở Việt Nam.

Vì sao phải đưa lồng ra xa bờ

Nuôi cá lồng ở Việt Nam bắt đầu chủ yếu trong các vịnh kín, đầm phá, nơi sóng nhỏ, dễ ra vào. Nhưng khi số lồng tăng nhanh, các vùng này gặp ba vấn đề:

• Ô nhiễm tự gây ra: thức ăn thừa, chất thải của cá tích tụ trong vùng nước trao đổi kém, làm thiếu ôxy, phát sinh dịch bệnh. Vịnh càng đông lồng thì cá càng dễ chết hàng loạt.
• Xung đột không gian: vịnh đẹp cũng là nơi du lịch, giao thông thuỷ, cảng.
• Hết chỗ: vùng ven bờ kín gió có hạn.

Vùng biển hở xa bờ có dòng chảy mạnh hơn, nước sâu hơn, chất thải được pha loãng và cuốn đi nhanh, nhiệt độ ổn định hơn. Đổi lại là sóng gió lớn, vì thế lồng phải đủ chắc. Đó là lý do lồng HDPE ra đời và lan rộng.

Cấu tạo một lồng tròn HDPE

Một lồng tròn HDPE điển hình gồm các phần:

1. Vòng phao: hai hoặc ba ống HDPE lớn đặt song song, uốn thành vòng tròn, bên trong rỗng hoặc bơm xốp để nổi. Nhựa HDPE dẻo, uốn theo sóng thay vì gãy như gỗ.
2. Khung đỡ và lan can: các giá đỡ bằng nhựa đúc ôm lấy vòng phao, giữ khoảng cách giữa các ống, có thêm một ống lan can cao để người làm việc bám tay và treo lưới.
3. Lưới lồng: treo từ vòng phao xuống, sâu vài mét tới hàng chục mét tuỳ quy mô. Vật liệu thường là sợi tổng hợp; một số trại dùng lưới hợp kim đồng để hạn chế sinh vật bám và chống cá dữ cắn rách.
4. Vòng chì hoặc ống chìm: treo ở đáy lưới để giữ lưới căng, không bị dòng chảy thổi dồn làm mất thể tích nuôi.
5. Hệ neo: neo, xích, dây neo và khung lưới neo nối nhiều lồng thành một cụm. Đây là phần quyết định lồng có trụ được qua bão hay không.

Kích thước rất khác nhau. Lồng nuôi cá biển ở Việt Nam thường có chu vi vài chục mét, trong khi lồng nuôi cá hồi ở Na Uy có thể có chu vi tới khoảng 150–200 m, chứa hàng chục nghìn con trong một lồng.

So sánh lồng gỗ truyền thống và lồng HDPE

Bão Damrey năm 2017 phá huỷ phần lớn lồng bè gỗ ở các vịnh Khánh Hoà và Phú Yên cũ, là một bài học khiến nhiều địa phương đẩy mạnh chuyển đổi sang lồng HDPE. Nghề nuôi tôm hùm lồng truyền thống ở những vùng này có bài riêng ở mảng ven biển trong hệ.

Nuôi gì trong lồng HDPE ở Việt Nam

• Cá giò (cá bớp, Rachycentron canadum): lớn rất nhanh, thịt trắng chắc, hợp làm sashimi và phi lê.
• Cá chim vây vàng (Trachinotus blochii): dễ nuôi, ăn thức ăn viên tốt, thị trường nội địa và xuất khẩu đều có.
• Cá mú (cá song): nhiều loài, giá trị cao, nhưng chậm lớn và nhạy cảm với bệnh.
• Cá hồng mỹ (Sciaenops ocellatus) và cá chẽm (Lates calcarifer): chịu được biên độ độ mặn rộng.

Các vùng nuôi biển đáng chú ý gồm Quảng Ninh (quanh Vân Đồn, Cô Tô), Hải Phòng, Khánh Hoà (Vân Phong, Cam Ranh), Đắk Lắk (vùng Phú Yên cũ), và vùng biển phía tây quanh Phú Quốc, Kiên Hải nay thuộc tỉnh An Giang. Chính phủ có đề án phát triển nuôi biển đến năm 2030, tầm nhìn 2045, và các tổ chức, cá nhân phải được giao khu vực biển theo quy định mới được đặt lồng.

Bài toán môi trường: lồng tốt chưa đủ

Thức ăn

Nhiều trại nhỏ vẫn cho cá ăn cá tạp, tức cá nhỏ đánh bắt bằng lưới kéo. Cách này rẻ trước mắt nhưng gây ô nhiễm nhiều hơn (cá tạp tan rã trong nước), dễ mang mầm bệnh, và tạo thêm áp lực khai thác cá con ngoài biển. Thức ăn viên công nghiệp có hệ số chuyển đổi tốt hơn, ít thất thoát hơn, nhưng lại phụ thuộc vào bột cá, dầu cá. Ngành thức ăn đang tìm cách thay một phần bằng đạm thực vật, đạm côn trùng, dầu vi tảo.

Chất thải dưới lồng

Ngay cả ở vùng nước chảy mạnh, đáy biển dưới cụm lồng vẫn có thể tích tụ chất hữu cơ, làm biến đổi quần xã sinh vật đáy. Các nước có ngành nuôi biển phát triển thường bắt buộc quan trắc đáy định kỳ và để vùng nuôi "nghỉ" giữa các vụ.

Dịch bệnh và ký sinh trùng

Mật độ cá cao là môi trường thuận lợi cho mầm bệnh. Ví dụ quen thuộc nhất là rận biển ở trại cá hồi Na Uy, vấn đề tốn kém hàng đầu của ngành này và cũng ảnh hưởng tới cá hồi hoang dã bơi qua vùng nuôi. Dùng kháng sinh tràn lan không chỉ để lại tồn dư mà còn góp phần tạo vi khuẩn kháng thuốc.

Cá thoát ra ngoài

Lồng rách sau bão có thể thả hàng nghìn con cá nuôi ra biển, cạnh tranh hoặc lai tạp với quần thể tự nhiên. Vì vậy hệ neo và kiểm tra lưới định kỳ không chỉ là chuyện tài sản.

Thế hệ tiếp theo: lồng chìm và trại ngoài khơi

Thế giới đang thử nghiệm những mô hình đi xa hơn nữa. Năm 2017, Na Uy đưa vào vận hành Ocean Farm 1, một trại nuôi cá hồi dạng giàn nửa chìm bằng thép đặt ngoài biển hở. Một số nước châu Á nghiên cứu lồng có thể hạ chìm xuống vài mét hoặc sâu hơn khi bão tới, tránh lớp sóng mạnh nhất trên mặt. Các mô hình này cho thấy nuôi biển có thể tiến ra xa, nhưng chi phí đầu tư và vận hành, cùng việc chăm sóc cá ở nơi khó tiếp cận, vẫn là thách thức lớn.

Góc nhìn hôm nay: muốn tìm hiểu hoặc bắt đầu

• Tìm hiểu quy định trước: thủ tục giao khu vực biển, đăng ký cơ sở nuôi, yêu cầu quan trắc môi trường do cơ quan quản lý thuỷ sản và môi trường cấp tỉnh hướng dẫn.
• Chọn vị trí theo khoa học: độ sâu, dòng chảy, tần suất bão, chất lượng nước, khoảng cách tới cảng và nguồn giống. Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thuỷ sản và các trường đại học thuỷ sản có chương trình tư vấn, tập huấn.
• Học từ người đi trước: các hợp tác xã nuôi biển đã chuyển sang lồng HDPE thường sẵn lòng chia sẻ kinh nghiệm về neo lồng, chọn loài, xử lý mùa bão.
• Đọc thêm: báo cáo SOFIA của FAO có phần riêng về nuôi trồng thuỷ sản biển; tiêu chuẩn ASC cho trại nuôi cá biển cho một danh sách kiểm tra đầy đủ về môi trường và xã hội.