Kiểm soát độ nổi khi lặn: chì, phao, nhịp thở và giữ rạn san hô

Kiểm soát độ nổi là khả năng giữ mình lơ lửng ở đúng độ sâu mong muốn, không chìm xuống cũng không nổi lên, bằng cách phối hợp lượng chì, lượng khí trong phao và nhịp thở. Đây là kỹ năng mà nhiều huấn luyện viên coi là quan trọng nhất của người lặn bình khí: nó quyết định bạn lên xuống có an toàn không, tốn khí nhiều hay ít, và có vô tình làm gãy san hô hay không.

Ba trạng thái nổi và vì sao chúng thay đổi liên tục

Theo nguyên lý Archimedes, một vật trong nước chịu lực đẩy lên bằng trọng lượng phần nước nó chiếm chỗ. Người lặn có ba trạng thái:

• Nổi dương: lực đẩy lớn hơn trọng lượng, người có xu hướng nổi lên.
• Nổi âm: trọng lượng lớn hơn, người chìm xuống.
• Nổi trung tính: hai lực cân bằng, người lơ lửng. Đây là trạng thái mong muốn suốt phần lớn lần lặn.

Cái khó là trạng thái này không đứng yên. Có ít nhất bốn thứ thay đổi trong một lần lặn:

Nước biển nặng hơn nước ngọt vì có muối, nên người lặn quen ở hồ nước ngọt ra biển sẽ thấy mình nổi hơn và cần thêm chì; ngược lại cũng vậy.

Bước một: chì đúng ngay từ đầu

Lỗi phổ biến nhất ở người mới là mang thừa chì. Thừa chì thì phải bơm nhiều khí vào phao để bù, phao phồng to làm người dựng đứng, khí trong phao thay đổi mạnh theo độ sâu nên khó giữ ổn định, và cuối cùng là tốn khí. Một số người lặn lâu năm đã giảm được vài ký chì sau khi học lại kỹ năng độ nổi.

Các hệ đào tạo dạy cách kiểm tra chì ở mặt nước với nguyên tắc chung: mặc đủ đồ, xả hết khí trong phao, thở bình thường thì nổi ngang tầm mắt; thở ra hết thì bắt đầu chìm. Kiểm tra chính xác nhất là lúc bình gần cạn, vì đó là lúc người lặn nổi nhất, và cần đủ chì để vẫn dừng an toàn ở độ nông được. Ghi lại số chì cho từng kiểu đồ lặn, từng loại bình, nước mặn hay ngọt vào sổ nhật ký để lần sau khỏi đoán.

Thiếu chì cũng nguy hiểm: cuối lần lặn, khi bình nhẹ, người lặn không giữ nổi độ sâu dừng an toàn và bị kéo lên mặt nước.

Bước hai: dùng phao ít, dùng phổi nhiều

Nguyên tắc của người lặn có kinh nghiệm: phao để chỉnh thô, phổi để chỉnh tinh.

• Khi xuống, bơm từng nhịp ngắn vào phao để bù lại phần đồ lặn và khí bị nén, đủ để không chìm nhanh.
• Tới độ sâu mong muốn, chờ vài giây xem mình đang có xu hướng gì rồi mới chỉnh. Người mới hay bơm, chưa thấy tác dụng lại bơm tiếp, tới khi bắt đầu nổi thì đã quá nhiều.
• Khi đã gần trung tính, dùng nhịp thở: hít sâu, chậm để lên một chút qua mỏm đá; thở ra dài để hạ xuống.
• Khi lên, khí trong phao giãn ra; phải xả dần để không lên quá nhanh. Đây là thời điểm nhiều người mất kiểm soát nhất.

Điều tuyệt đối không làm: nín thở, nhất là khi đang lên. Khí trong phổi giãn nở khi áp suất giảm, nín thở có thể gây tổn thương phổi do giãn quá mức. Hãy thở đều, liên tục. Phần cơ chế của chấn thương áp suất và bệnh giảm áp được giải thích kỹ trong các bài khoa học lặn bình khí.

Bước ba: tư thế nằm ngang và cách đạp chân

Độ nổi tốt mà tư thế xấu thì vẫn gây hại. Người lặn để thân dựng nghiêng, đầu cao chân thấp, mỗi cú đạp sẽ đẩy luồng nước xuống đáy, khuấy cát, đá vào san hô, đồng thời tốn sức vì cản nước lớn.

Tư thế lý tưởng gọi là trim nằm ngang: thân song song với đáy, đầu gối hơi gập, chân vịt hơi cao hơn hông. Cách đạt được:

• Phân bố chì hợp lý: một phần chì dời lên cao gần lưng (túi chì ở đai bình) nếu chân hay chìm.
• Siết đai bình đúng vị trí: bình quá thấp kéo chân xuống, quá cao đẩy đầu chúi.
• Dùng kiểu đạp ếch (frog kick) hoặc đạp ếch cải tiến ở gần đáy: lực đẩy hướng ra sau thay vì xuống dưới.
• Thu gọn ống, đồng hồ, máy ảnh vào thân, không để lủng lẳng quệt đáy.

Độ nổi tốt bảo vệ cả rạn san hô

Người lặn có độ nổi kém là nguyên nhân phổ biến của san hô gãy ở các điểm lặn đông khách. Một cú đá chân vịt, một bàn tay chống xuống lúc chìm bất ngờ, một ống đồng hồ kéo lê đều làm gãy những cành san hô mất hàng năm, hàng chục năm để mọc. Khi đã giữ được trung tính, việc làm đúng trở nên tự nhiên:

• Không chạm vào san hô, sinh vật và đáy rạn. Không đứng hay quỳ lên rạn, kể cả khi dừng chỉnh mặt nạ: hãy lơ lửng hoặc tìm mảng cát trống.
• Không cho cá ăn: làm thay đổi tập tính, khiến cá bám theo người và gây mất cân bằng rạn.
• Giữ khoảng cách với rùa, cá đuối, cá mập; không bơi chắn đường hay đuổi theo.
• Chụp ảnh khi đã ổn định độ nổi; không dùng tay hay que gạt sinh vật để có góc chụp đẹp hơn.

Những tình huống mất kiểm soát hay gặp

Lên quá nhanh

Dấu hiệu: bóng khí nhỏ của chính mình bị bạn vượt qua, máy tính kêu cảnh báo tốc độ. Cách phản ứng được dạy chung: xả khí trong phao ngay, thở ra, duỗi người nằm ngang để tăng cản, đạp xuống nhẹ. Nếu đã lên tới mặt nước nhanh, báo cho hướng dẫn viên và theo dõi sức khoẻ; có dấu hiệu bất thường thì gọi cấp cứu, thở oxy theo người được đào tạo cấp cứu oxy hướng dẫn.

Chìm nhanh khi xuống

Thường do quên bơm phao khi xuống, nhất là ở vùng nước xanh không thấy đáy. Hãy xuống theo dây neo nếu có, bơm từng nhịp ngắn và luôn để mắt tới máy tính.

Lên xuống kiểu "yo-yo"

Chỉnh quá tay: bơm nhiều rồi xả nhiều, lặp lại. Giải pháp là chỉnh từng chút và chờ, rồi dùng phổi.

Góc nhìn hôm nay: luyện độ nổi như luyện một nhạc cụ

Độ nổi không học xong trong một khoá. Nó tiến bộ theo từng lần lặn. Vài cách luyện được nhiều huấn luyện viên khuyên:

• Trong hồ bơi hoặc vùng nước nông, tập lơ lửng bất động ở một độ sâu một phút, rồi lên xuống nửa mét chỉ bằng nhịp thở.
• Tập bơi qua vòng treo dưới nước mà không chạm vòng.
• Học khoá chuyên đề kiểm soát độ nổi của hệ đào tạo bạn chọn, hoặc một buổi có huấn luyện viên quay video để xem lại tư thế.
• Sau mỗi lần lặn, ghi số chì, đồ lặn, loại bình và cảm nhận để điều chỉnh lần sau.