Tín hiệu tay là ngôn ngữ chính của người lặn bình khí, vì dưới nước không nói được. Bộ cơ bản gồm khoảng mười ký hiệu mà hệ đào tạo nào cũng dạy: ổn (OK), có vấn đề, lên, xuống, dừng, sắp hết khí, hết khí, chia khí, đau tai và hỏi khí còn bao nhiêu. Lỗi kinh điển nhất của người mới là giơ ngón cái lên để nói "ổn", trong khi dưới nước ngón cái hướng lên nghĩa là "lên mặt nước".
Vì sao ký hiệu phải thống nhất trước khi xuống nước
Phần lớn ký hiệu cơ bản giống nhau giữa các hệ, nhưng chi tiết vẫn lệch: cách báo số áp suất khí, ký hiệu "dừng", ký hiệu "giữ độ sâu", các ký hiệu chỉ sinh vật. Người học ở hai nước, hai hệ khác nhau có thể hiểu cùng một cử chỉ theo hai nghĩa. Vì vậy buổi phổ biến trước khi lặn (briefing) luôn có phần ôn tín hiệu, và hai bạn lặn nên làm thử với nhau trên tàu.
Một nguyên tắc giao tiếp quan trọng: tín hiệu nào cũng cần được đáp lại. Khi bạn lặn hỏi "ổn không", bạn trả lời "ổn" hoặc "có vấn đề". Không trả lời là lý do để người kia bơi lại gần kiểm tra ngay.
Bộ tín hiệu cơ bản ai cũng phải thuộc
| Ý nghĩa | Cách làm phổ biến | Lưu ý |
|---|---|---|
| Ổn / Ổn không? | Ngón cái và ngón trỏ chạm thành vòng tròn, ba ngón còn lại duỗi thẳng | Vừa là câu hỏi vừa là câu trả lời |
| Có vấn đề | Bàn tay duỗi ngang, lắc qua lắc lại như "tàm tạm", rồi chỉ vào chỗ có vấn đề | Chỉ rõ: tai, mặt nạ, chân bị chuột rút… |
| Lên | Nắm tay, ngón cái chỉ lên | Không phải "ổn". Là đề nghị hoặc lệnh kết thúc lặn, phải được đáp lại |
| Xuống | Nắm tay, ngón cái chỉ xuống | Dùng lúc bắt đầu xuống từ mặt nước |
| Dừng / Giữ nguyên | Lòng bàn tay giơ thẳng hướng về người kia; một số hệ dùng nắm tay giơ lên | Thống nhất trước khi lặn |
| Chậm lại | Bàn tay úp, ấn nhẹ xuống vài lần | Hay dùng khi bạn lặn bơi quá nhanh |
| Giữ độ sâu này | Bàn tay úp, đưa ngang qua lại | Dùng khi ai đó đang chìm dần hoặc nổi dần |
| Sắp hết khí | Nắm tay đặt lên ngực | Báo đã tới mức khí dự trữ, cần bắt đầu lên |
| Hết khí | Bàn tay duỗi, đưa ngang qua cổ | Tín hiệu khẩn cấp số một |
| Chia khí | Chụm các ngón tay đưa về phía miệng, hoặc chỉ vào van phụ | Đi kèm hoặc ngay sau hiệu hết khí |
| Đau tai, không cân bằng được | Chỉ vào tai, rồi hiệu "có vấn đề" | Bạn lặn ra hiệu lên cao một chút rồi thử lại |
| Ở cạnh nhau | Hai ngón trỏ đặt song song cạnh nhau | Nhắc giữ khoảng cách gần |
| Nhìn kìa | Hai ngón tay chỉ vào mắt mình rồi chỉ hướng cần nhìn | Hay dùng khi thấy sinh vật |
| Lạnh | Hai tay ôm lấy thân, xoa cánh tay | Lạnh kéo dài là lý do hợp lệ để kết thúc lần lặn |
Nhiều nhóm có thêm hiệu dừng an toàn: ba ngón tay giơ lên phía trên lòng bàn tay úp kia, nghĩa là dừng ba phút ở độ nông trước khi lên mặt nước.
Hỏi và báo áp suất khí: chỗ dễ hiểu nhầm nhất
Hỏi "còn bao nhiêu khí" thường làm bằng cách chỉ vào đồng hồ áp suất của người kia, hoặc gõ vào lòng bàn tay. Người được hỏi đọc đồng hồ rồi báo bằng ngón tay. Chỗ khác nhau nằm ở cách đếm:
- Có hệ cho mỗi ngón tay giơ lên là 10 bar, giơ hai lần năm ngón là 100 bar.
- Có hệ báo từng chữ số: giơ một ngón rồi năm ngón nghĩa là 150 bar.
- Người quen dùng đơn vị psi (phổ biến ở Mỹ) có cách báo theo hàng nghìn, hàng trăm psi.
- Nhiều người báo theo mốc thay vì số: "nửa bình" (tay ngang chặt vào cánh tay kia), "đã tới mức quay về".
Vì vậy trước khi lặn, hai người nên thống nhất: báo số theo cách nào, đơn vị nào, và mức khí nào thì quay về, mức nào thì bắt đầu lên. Nhiều trung tâm đặt mức lên mặt nước còn dư khoảng 50 bar làm dự trữ. Ngày nay máy tính lặn có thể nhận tín hiệu không dây từ bình để hiện áp suất, nhưng hỏi đáp bằng tay vẫn là cách để hai người cùng để ý tới nhau.
Tín hiệu trên mặt nước
Khi đã lên mặt nước, người lặn ở xa tàu cần báo cho người trên tàu biết mình ổn hay cần giúp.
- Ổn: một tay đặt lên đỉnh đầu, khuỷu tay tạo vòng cung; hoặc hai tay giơ vòng trên đầu thành hình tròn lớn. Dùng khi tay kia đang bận.
- Cần giúp: vẫy một cánh tay qua lại trên đầu. Đây là tín hiệu khẩn cấp, chỉ dùng khi thật sự cần, vì tàu sẽ lập tức chạy tới.
Đừng vẫy tay chào bạn bè trên tàu theo thói quen trên bờ: người lái tàu có thể hiểu là bạn đang gặp nạn. Ngoài tay, người lặn nên mang còi, phao báo vị trí dạng ống bơm hơi (SMB) và gương phản chiếu để được nhìn thấy từ xa.
Tín hiệu bằng đèn khi lặn đêm
Ban đêm không ai nhìn thấy tay bạn nếu không chiếu đèn. Có hai cách:
- Chiếu đèn vào bàn tay của chính mình rồi làm ký hiệu như ban ngày. Không chiếu thẳng vào mắt bạn lặn vì sẽ làm loá mắt vài chục giây.
- Ra hiệu bằng chùm sáng: quay đèn thành vòng tròn chậm lên đáy cát là "ổn" hoặc "ổn không"; đưa đèn qua lại nhanh liên tục là "chú ý, có vấn đề" hoặc khẩn cấp.
Người lặn đêm cũng hay gắn đèn nhỏ hoặc que phát sáng hoá học lên bình để bạn lặn nhìn thấy vị trí từ phía sau.
Khi tay không còn đủ: chạm, gõ và bảng viết
Ở vùng nước đục, tầm nhìn chỉ vài mét, ký hiệu tay có thể bị bỏ qua. Người lặn dùng thêm:
- Chạm: nắm nhẹ cánh tay hay vai bạn lặn để gọi sự chú ý.
- Gõ: gõ kim loại (một vật nhỏ hoặc chuôi dao) vào bình tạo tiếng vang khá xa dưới nước. Một số người mang lục lạc hoặc bộ phát tiếng chuyên dụng.
- Bảng viết dưới nước: tấm nhựa nhỏ và bút chì để viết những điều phức tạp, ví dụ "máy tính báo lỗi", "mất một chiếc chân vịt", "nhìn thấy lưới mắc ở mỏm đá".
Ký hiệu sinh vật: phần vui nhưng nên dùng đúng
Nhiều nhóm lặn có ký hiệu riêng cho sinh vật: bàn tay dựng đứng trên trán như vây lưng để chỉ cá mập, hai bàn tay chồng lên nhau rồi vẫy ngón cái như chân bơi để chỉ rùa biển, ngón tay ngoằn ngoèo để chỉ lươn biển hoặc rắn biển. Những ký hiệu này khác nhau theo vùng và theo hướng dẫn viên. Điều cần nhớ: khi thấy sinh vật, chỉ tay từ xa, không chạm và không bơi đuổi theo. Một ký hiệu "nhìn kìa" đúng lúc giúp cả nhóm cùng ngắm mà không ai phải lao tới.
Góc nhìn hôm nay: tập ký hiệu như tập một ngôn ngữ
Bạn có thể tập ký hiệu trên cạn: hai người ngồi đối diện, một người ra hiệu, người kia đáp lại, đổi vai. Trong hồ bơi, tập các tình huống "sắp hết khí", "đau tai", "lạc nhau" cho tới khi phản xạ. Hãy chú ý ký hiệu phải to, rõ, giữ vài giây, làm ngay trước mặt người kia, không làm vội bên hông. Dưới nước, một ký hiệu nhỏ làm nhanh rất dễ bị bỏ lỡ.
Câu hỏi thường gặp
Ký hiệu OK khi lặn biển làm thế nào?
Ngón cái và ngón trỏ chạm vào nhau thành vòng tròn, ba ngón còn lại duỗi thẳng. Ký hiệu này dùng cả để hỏi bạn lặn có ổn không và để trả lời là ổn. Trên mặt nước, người lặn đặt tay lên đỉnh đầu hoặc vòng hai tay trên đầu để báo ổn với tàu.
Giơ ngón cái lên khi lặn nghĩa là gì?
Dưới nước, nắm tay với ngón cái chỉ lên nghĩa là "lên mặt nước", không phải "tốt" hay "ổn" như trên cạn. Đây là lỗi hay gặp nhất ở người mới, có thể khiến bạn lặn hiểu nhầm và kết thúc lần lặn.
Ký hiệu hết khí khi lặn là gì?
Bàn tay duỗi thẳng đưa ngang qua cổ là hiệu hết khí, thường kèm động tác chỉ vào miệng hoặc van phụ để xin chia khí. Ký hiệu sắp hết khí khác: nắm tay đặt lên ngực, nghĩa là đã tới mức dự trữ và cần bắt đầu lên.
Lặn đêm ra hiệu bằng gì?
Ban đêm người lặn chiếu đèn vào bàn tay mình để ra ký hiệu, hoặc dùng chùm sáng: quay vòng tròn chậm là ổn, đưa qua lại nhanh là có vấn đề. Không chiếu đèn thẳng vào mắt bạn lặn.
Ký hiệu tay lặn của các hệ có giống nhau không?
Các ký hiệu cơ bản như ổn, lên, xuống, hết khí gần như giống nhau. Khác nhau nhiều nhất ở cách báo số áp suất, ký hiệu dừng và ký hiệu sinh vật. Vì vậy nên ôn lại với bạn lặn trước mỗi lần lặn.
