Nguyên tắc bạn lặn (buddy system) là quy ước mỗi người lặn bình khí luôn đi cùng ít nhất một người khác, hai người cùng lên kế hoạch, cùng xuống, ở trong tầm với của nhau và cùng lên. Lý do cốt lõi: dưới nước, nguồn khí dự phòng gần nhất và người giúp gần nhất chính là bạn lặn. Mọi hệ đào tạo giải trí đều dạy nguyên tắc này từ buổi học đầu tiên.
Vì sao lặn bình khí cần bạn lặn
Trên cạn, khi có sự cố bạn có thể dừng lại, ngồi xuống, gọi người. Dưới nước ở 15 m, bạn không thể đứng lên hít thở, cũng không thể ngoi thẳng lên mặt nước bất cứ lúc nào mà không có rủi ro. Một vài phút là khoảng thời gian rất dài nếu bạn hết khí, bị vướng dây, bị chuột rút hay hoảng loạn.
Bạn lặn giải quyết ba việc:
- Khí dự phòng: mỗi người mang một van thở phụ (thường gọi là octopus, ống màu vàng). Nếu bạn hết khí hoặc van thở trục trặc, bạn thở từ van phụ của bạn lặn và cùng nhau lên.
- Một đôi mắt thứ hai: bạn lặn thấy chỗ bạn không thấy: dây đai lỏng, bóng khí rò từ van, mặt bạn tái đi, bạn đang chìm quá sâu mà không để ý.
- Hỗ trợ khi có chuyện: gỡ vướng, giúp lên mặt nước, bơm phao, gọi tàu.
Trong các báo cáo sự cố lặn mà DAN (Divers Alert Network) và các tổ chức an toàn lặn tổng hợp, không hiếm trường hợp người gặp nạn đang ở một mình dưới nước, vì lặn một mình hoặc đã tách khỏi bạn lặn từ trước. Có bạn lặn không có nghĩa là an toàn tuyệt đối, nhưng tách nhau làm mất đi lớp bảo vệ gần nhất.
Bạn lặn làm gì trước, trong và sau lần lặn
Trước khi xuống nước
- Thống nhất kế hoạch: độ sâu tối đa, thời gian tối đa, hướng đi, áp suất khí lúc quay về và lúc phải lên. Ai dẫn, ai theo.
- Ôn tín hiệu tay: nhất là hiệu "hết khí", "sắp hết khí", "có vấn đề", "lên". Người từ hai hệ đào tạo khác nhau có thể dùng ký hiệu số áp suất khác nhau.
- Kiểm tra thiết bị cho nhau: biết khoá thả chì của bạn lặn nằm đâu, van thở phụ đặt ở chỗ nào, phao bơm ra sao. Lúc khẩn cấp không còn thời gian để tìm.
- Thống nhất cách xử lý khi lạc nhau (xem mục dưới).
Dưới nước
- Giữ khoảng cách đủ để chạm tới nhau trong vài giây. Ở vùng nước đục, khoảng đó có thể chỉ một sải tay.
- Giữ vị trí cố định: ví dụ người A luôn ở bên phải, hơi lùi sau người B. Như vậy mỗi lần ngoái lại là biết nhìn đâu.
- Kiểm tra khí cho nhau đều đặn, đặc biệt sau khi xuống tới độ sâu tối đa và khi bắt đầu quay về.
- Người theo không chụp ảnh say sưa rồi bỏ lại người dẫn; người dẫn không bơi nhanh rồi mới quay lại tìm.
Sau khi lên
Ở mặt nước, cả hai bơm phao để nổi, giữ nhau trong tầm với cho tới khi lên tàu. Trên tàu, trao đổi nhanh: hôm nay có gì chưa ổn, lần sau sửa thế nào. Thói quen này nhỏ nhưng làm cặp đôi tiến bộ rất nhanh.
Lạc bạn lặn thì làm gì
Đây là quy trình gần như hệ nào cũng dạy giống nhau, và nên thống nhất lại trước mỗi lần lặn:
- Dừng lại, xoay một vòng nhìn quanh, nhìn lên trên và xuống dưới. Bóng khí của người kia thường dễ thấy hơn chính người đó.
- Tìm trong khoảng một phút, không bơi đi xa.
- Không thấy thì lên mặt nước từ từ, đúng tốc độ, dừng an toàn nếu kế hoạch có, rồi chờ ở mặt nước. Người kia cũng làm y như vậy, nên hai bên sẽ gặp lại trên mặt nước.
- Không thấy nhau trên mặt nước sau vài phút: báo ngay cho tàu hoặc người hướng dẫn.
Điều cốt lõi: không tự ý tiếp tục lặn một mình và không lặn ngược xuống tìm kiếm lâu, vì làm vậy biến một người lạc thành hai người gặp rủi ro.
Khi bạn lặn hết khí: chia khí và cùng lên
Hết khí ở độ sâu là tình huống được tập nhiều nhất trong khoá cơ bản. Quy trình chung:
- Người thiếu khí ra hiệu "hết khí" (bàn tay đưa ngang cổ) rồi bơi về phía bạn lặn.
- Bạn lặn đưa van thở phụ, hoặc theo một số hệ là đưa van đang thở rồi tự chuyển sang van phụ.
- Hai người nắm lấy nhau (thường là nắm dây đai vai hoặc cánh tay), ổn định, ra hiệu đồng ý rồi cùng lên với tốc độ chậm, có kiểm soát.
Muốn tình huống này hiếm khi xảy ra, chỉ cần một thói quen: kiểm tra đồng hồ áp suất thường xuyên và quay về khi còn đủ khí dự trữ theo kế hoạch. Hầu hết vụ hết khí bắt nguồn từ việc quên nhìn đồng hồ, không phải từ hỏng thiết bị.
Lặn theo nhóm có hướng dẫn viên vẫn cần bạn lặn
Ở các điểm du lịch, người ta hay lặn theo nhóm sáu đến tám người cùng một hướng dẫn viên. Nhiều người nghĩ có hướng dẫn viên rồi thì không cần để ý bạn lặn nữa. Đây là lỗi tư duy nguy hiểm.
Hướng dẫn viên phải lo cho cả nhóm, thường bơi phía trước để chỉ đường và tìm sinh vật. Trong vài phút họ quay đi, người ở cuối có thể gặp chuyện mà không ai thấy. Vì vậy ngay cả khi lặn theo nhóm, hướng dẫn viên vẫn xếp cặp ở buổi phổ biến trước khi lặn (briefing). Nếu bạn đi một mình tới trung tâm, họ sẽ ghép bạn với một người khác; hãy dành năm phút trò chuyện, hỏi kinh nghiệm, kiểm tra thiết bị cho nhau như với bạn quen.
Thế nào là một bạn lặn tốt
| Bạn lặn tốt | Dấu hiệu cần cảnh giác |
|---|---|
| Nói thật về số lần lặn và lần gần nhất | Nói quá kinh nghiệm, ngại thừa nhận lâu rồi không lặn |
| Đồng ý kế hoạch rồi giữ đúng | "Xuống đó tính tiếp", hay đổi ý giữa chừng |
| Thường xuyên ngoái lại, ra hiệu hỏi ổn không | Mải chụp ảnh, mải đuổi theo cá |
| Chịu gọi dừng lần lặn khi thấy không ổn | Ép người kia xuống sâu hơn, lâu hơn |
| Thiết bị gọn gàng, biết rõ cách dùng | Thiết bị mới mua, chưa thử, chưa biết khoá nằm đâu |
Một luật bất thành văn được nhiều người lặn tôn trọng: ai cũng có quyền gọi dừng lần lặn, bất kỳ lúc nào, không cần giải thích. Người kia ra hiệu đồng ý và cùng lên. Chuyện hỏi han để sau.
Về lặn một mình
Trong giới lặn có tồn tại những khoá đào tạo lặn tự lập dành cho người rất nhiều kinh nghiệm, mang thiết bị dự phòng đầy đủ (bình khí thứ hai, đồng hồ thứ hai, dụng cụ cắt dây). Đó là lựa chọn của số ít người có nền tảng dày, chấp nhận rủi ro sau khi được huấn luyện riêng. Với người học lặn và người lặn giải trí thông thường, câu trả lời rõ ràng: không lặn một mình. Không trung tâm uy tín nào cho người mới có thẻ Open Water lặn một mình.
Góc nhìn hôm nay: tập làm cặp tốt
Muốn thành bạn lặn đáng tin, có ba việc đơn giản. Một, học thêm khoá cứu hộ (Rescue Diver hoặc tương đương) khi đã có vài chục lần lặn; nhiều người nói đây là khoá thay đổi cách họ nhìn việc lặn nhiều nhất. Hai, học sơ cứu và cấp cứu oxy. Ba, lặn thường xuyên với cùng một hai người để hiểu thói quen của nhau: ai thở nhanh, ai hay lạnh, ai dễ say sóng.
Câu hỏi thường gặp
Buddy trong lặn biển là gì?
Buddy là bạn lặn, người đi cùng bạn trong suốt lần lặn. Hai người cùng lên kế hoạch, kiểm tra thiết bị cho nhau, ở trong tầm với dưới nước và hỗ trợ nhau khi có sự cố, nhất là chia khí khi một người hết khí.
Lạc bạn lặn dưới nước phải làm gì?
Dừng lại, xoay một vòng tìm bóng khí, tìm trong khoảng một phút. Không thấy thì lên mặt nước từ từ, đúng tốc độ, và chờ ở mặt nước, vì người kia cũng làm như vậy. Không gặp lại thì báo ngay cho tàu hoặc hướng dẫn viên.
Có được lặn bình khí một mình không?
Với người lặn giải trí thông thường thì không. Lặn một mình chỉ dành cho số rất ít người có kinh nghiệm dày, được đào tạo riêng và mang thiết bị dự phòng đầy đủ. Trung tâm lặn uy tín không cho người mới lặn một mình.
Đi lặn theo nhóm có hướng dẫn viên thì có cần bạn lặn không?
Có. Hướng dẫn viên phải lo cho cả nhóm và thường bơi phía trước, nên không thể nhìn từng người liên tục. Bạn lặn vẫn là người gần nhất để chia khí và giúp đỡ khi có chuyện.
Octopus trong lặn biển là gì?
Octopus là van thở phụ, thường có ống màu vàng, gắn trên bộ điều áp của mỗi người lặn. Nó dùng để chia khí cho bạn lặn khi người kia hết khí hoặc van thở chính bị hỏng.
