Ponyo của Ghibli: biển cả trong phim hoạt hình vẽ tay của Miyazaki

Ponyo (tên gốc Gake no Ue no Ponyo, nghĩa là "Ponyo trên vách đá", thường được gọi ở Việt Nam là Cô bé người cá Ponyo) là phim hoạt hình năm 2008 của Studio Ghibli, do Hayao Miyazaki viết kịch bản và đạo diễn. Phim kể về một cô bé cá muốn làm người và một cậu bé năm tuổi sống trên vách đá ven biển. Điều làm Ponyo đặc biệt với người mê biển là cách nó vẽ đại dương: toàn bộ được vẽ tay, sóng biển biến thành những con cá khổng lồ có mắt, và biển hiện lên như một sinh thể sống, vừa dịu dàng vừa đáng gờm.

Câu chuyện ngắn gọn

Một cô bé cá với gương mặt người trốn khỏi nhà dưới biển, mắc kẹt trong một cái lọ thuỷ tinh giữa đống rác, và được Sosuke, cậu bé sống trong ngôi nhà trên vách đá, nhặt lên. Cậu đặt tên cho cô là Ponyo. Cha của Ponyo, Fujimoto, vốn là người trần đã bỏ đất liền xuống sống dưới biển và căm ghét con người vì đã làm bẩn đại dương; mẹ cô là một nữ thần biển. Khi Ponyo quyết tâm trở thành người, phép thuật cô giải phóng làm đảo lộn cân bằng của biển: nước dâng ngập cả thị trấn ven biển.

Câu chuyện có dáng dấp của truyện Nàng tiên cá của Andersen, nguồn cảm hứng được chính nhà làm phim nhắc tới. Nhưng Miyazaki đổi hẳn tinh thần: không có hy sinh bi thương, không có phản diện thật sự, và lời hứa giữ được tình bạn nằm trong tay hai đứa trẻ năm tuổi.

Biển vẽ tay: một lựa chọn ngược thời

Năm 2008, phần lớn phim hoạt hình lớn đã chuyển sang dựng hình ba chiều bằng máy tính, và nước là thứ máy tính làm giỏi nhất. Miyazaki chọn đi ngược lại. Ông muốn Ponyo được vẽ hoàn toàn bằng tay, kể cả những cảnh biển động phức tạp nhất. Theo các con số được hãng công bố, phim cần khoảng 170 nghìn bức vẽ, nhiều hơn hẳn các phim trước của ông.

Kết quả là một đại dương trông khác hẳn mọi phim khác:

• Sóng là cá. Trong cảnh bão, những con sóng lớn được vẽ thành những con cá khổng lồ màu xanh sẫm có mắt, chạy đuổi theo chiếc xe trên đường ven biển. Ponyo chạy trên lưng chúng. Đây là cảnh được nhắc nhiều nhất của phim.
• Nét vẽ mềm, màu như sáp màu. Phông nền dùng màu nước và nét mộc mạc như tranh sách thiếu nhi, khác với chi tiết dày đặc của các phim Ghibli trước đó.
• Đáy biển đầy sinh vật. Ngay phút mở đầu, người xem thấy một biển sống động: sứa trôi hàng đàn, cá nhỏ, những sinh vật phù du lấp lánh, trước khi Ponyo xuất hiện.

Lựa chọn vẽ tay làm nước trong phim không "thật" theo nghĩa vật lý, nhưng lại rất thật về cảm giác: sóng có tính cách, biển có tâm trạng. Đây là điều mà nhiều nhà phê bình xem là tuyên ngôn nghệ thuật của Miyazaki giữa thời đại máy tính.

Thị trấn có thật bên biển nội địa Seto

Thị trấn trong phim lấy cảm hứng từ Tomonoura, một cảng cá cổ thuộc thành phố Fukuyama, tỉnh Hiroshima, nằm bên biển nội địa Seto. Miyazaki từng lưu lại đây một thời gian trong giai đoạn chuẩn bị phim. Những con dốc, ngôi nhà nhìn xuống bến cảng, những chiếc thuyền nhỏ trong phim mang dáng dấp của nơi này.

Biển nội địa Seto là vùng biển nông, nhiều đảo, gắn với nghề cá và giao thương lâu đời của Nhật Bản. Chọn nơi này thay vì một bãi biển du lịch, Miyazaki đặt câu chuyện vào một cộng đồng sống cùng biển hằng ngày: cha của Sosuke là thuyền trưởng tàu hàng, mẹ cậu lái xe dọc đường ven biển đi làm, những cụ bà ở viện dưỡng lão nhìn ra biển mỗi sáng.

Rác dưới đáy biển và ông bố ghét con người

Phim mở đầu bằng một hình ảnh dễ bị bỏ qua: chiếc tàu đánh cá kéo lưới vét đáy, trong lưới là đủ loại rác. Ponyo mắc kẹt trong một cái lọ thuỷ tinh chính vì rác ấy. Fujimoto, cha của Ponyo, sống dưới biển và gom góp "nước của sự sống" để một ngày đưa biển trở lại thời nguyên thuỷ, trước khi con người xuất hiện. Ông nhìn con người như kẻ làm bẩn đại dương.

Nhưng Miyazaki không biến phim thành bài giảng môi trường. Fujimoto không phải phản diện, chỉ là một người cha lo lắng và hơi lập dị. Con người trong phim cũng không xấu: Sosuke tốt bụng, mẹ cậu mạnh mẽ, các cụ già hiền hậu. Thông điệp nằm ở chỗ khác: biển và con người có thể sống cùng nhau nếu con người tôn trọng biển, giống như Sosuke giữ lời hứa với Ponyo.

Biển dâng và những con cá cổ đại

Khi phép thuật của Ponyo làm biển dâng, thị trấn chìm dưới làn nước trong vắt. Sosuke và Ponyo chèo chiếc thuyền đồ chơi được phù phép cho to ra, đi trên mặt nước, nhìn xuống những con đường ngập nước nơi những loài cá cổ đại đang bơi. Đó là những loài cá thuộc kỷ Devon, cách đây khoảng 400 triệu năm, thời kỳ mà giới cổ sinh vật học gọi là "kỷ nguyên của cá", khi các loài cá có giáp xương bao đầu còn phổ biến.

Chi tiết này có lý trong logic của phim: Fujimoto muốn đưa biển về thời nguyên thuỷ, và khi cân bằng bị phá, biển tạm thời quay về một thời đại cổ xưa. Sosuke, như nhiều cậu bé mê sinh vật cổ, hào hứng nhận ra những con cá ấy. Với người xem nhỏ tuổi, đây là cánh cửa dễ thương vào cổ sinh vật học; với người lớn, đó là lời nhắc rằng đại dương đã tồn tại trước con người rất lâu.

Biển dâng trong phim được vẽ yên bình, gần như một cuộc dạo chơi, khác hẳn sóng thần ngoài đời. Người lớn xem cùng trẻ có thể dùng cảnh này để nói rằng ngoài đời, nước dâng và sóng thần là thiên tai nguy hiểm, cần nghe theo cảnh báo và đi lên chỗ cao.

Âm nhạc: từ Wagner đến bài hát thiếu nhi

Nhạc phim do Joe Hisaishi, cộng sự lâu năm của Miyazaki, sáng tác. Tên thật mà cha đặt cho Ponyo là Brunhilde, tên một nữ thần chiến binh Valkyrie trong nhạc kịch của Richard Wagner. Trong cảnh Ponyo chạy trên những con sóng cá, nhạc của Hisaishi gợi rõ tinh thần đoạn "Cuộc phi ngựa của các Valkyrie", biến cảnh bão thành một cuộc phi nước đại vừa hùng tráng vừa trẻ con.

Ngược lại, bài hát chủ đề cuối phim là một khúc hát thiếu nhi đơn giản, dễ nhớ, từng rất phổ biến ở Nhật năm phim ra mắt. Sự đối lập giữa Wagner hùng vĩ và bài hát thiếu nhi giản dị nói đúng tinh thần của phim: biển khổng lồ, nhưng câu chuyện là của hai đứa trẻ.

Ponyo đứng ở đâu trong các phim biển

Góc nhìn hôm nay: xem Ponyo cùng trẻ

• Độ tuổi: phim nhẹ nhàng, hợp với trẻ nhỏ, nhưng cảnh bão biển có thể làm vài bé sợ; nên ngồi xem cùng.
• Câu hỏi để nói chuyện: vì sao Ponyo bị mắc kẹt trong lọ thuỷ tinh, rác dưới biển từ đâu ra, những con cá cổ đại sống từ bao giờ, sóng ngoài đời có giống trong phim không.
• Từ phim ra biển thật: khi đi biển cùng con, nhặt rác trên bãi, ngắm sứa và cá nhỏ trong vũng nước triều từ xa, không bắt mang về.
• Cho người lớn: xem các phim tài liệu hậu trường về Studio Ghibli để thấy quá trình vẽ tay những cảnh sóng; đó là bài học về sự kiên nhẫn của nghề hoạt hình.