Dòng chảy khi lặn là chuyển động của khối nước quanh điểm lặn, do thuỷ triều, gió, địa hình và các dòng hải lưu lớn tạo ra. Lặn trôi (drift diving) là cách lặn tận dụng dòng chảy: người lặn thả mình trôi theo nước dọc rạn đá, tàu chạy theo vết bọt khí hoặc phao báo vị trí rồi đón ở cuối tuyến. Làm đúng, lặn trôi nhẹ nhàng như bay; làm sai, người lặn có thể bị cuốn xa tàu hoặc bị kéo xuống sâu.
Dòng chảy dưới nước đến từ đâu
Ở điểm lặn ven bờ hay quanh đảo, dòng chảy chủ yếu đến từ bốn nguồn:
- Thuỷ triều: nước dâng lên và rút xuống mỗi ngày tạo dòng chảy qua eo biển, quanh mũi đất, giữa các đảo. Dòng triều mạnh nhất khoảng giữa hai lúc nước đứng và yếu nhất lúc chuyển con nước.
- Gió: gió thổi lâu theo một hướng kéo lớp nước mặt đi theo.
- Địa hình: nước bị ép qua khe hẹp, vòng qua mỏm đá hay tràn qua gờ rạn thì chảy nhanh hơn, có khi đổi hướng đột ngột.
- Hải lưu: những dòng lớn của đại dương chảy qua một số vùng quanh năm hoặc theo mùa.
Dòng chảy không phải lúc nào cũng xấu. Chính dòng chảy mang sinh vật phù du và chất dinh dưỡng tới, nên nhiều điểm lặn đẹp nhất thế giới, đông cá nhất, lại là nơi có dòng mạnh. Người lặn chỉ cần học cách đọc và tôn trọng nó.
Các kiểu dòng người lặn cần biết tên
| Kiểu dòng | Mô tả | Vì sao cần cảnh giác |
|---|---|---|
| Dòng ngang (dòng trôi) | Chảy song song với bờ rạn, phổ biến nhất | Là "con đường" của lặn trôi; khó bơi ngược |
| Dòng xuống (downcurrent) | Nước chảy ngược xuống dọc vách đá hoặc khi dòng ngang gặp vách dốc | Có thể kéo người lặn xuống sâu nhanh hơn dự tính |
| Dòng lên (upcurrent, upwelling) | Nước sâu trồi lên dọc vách, thường lạnh hơn | Đẩy người lặn lên nhanh, tăng rủi ro lên quá tốc độ |
| Dòng xoáy, nước quẩn | Hình thành sau mỏm đá, nơi hai dòng gặp nhau | Đổi hướng liên tục, làm mất định hướng |
| Dòng mặt | Lớp nước trên cùng chảy theo gió, khác hướng dòng dưới sâu | Lên mặt nước có thể bị đẩy khỏi tàu rất nhanh |
Đọc dòng chảy trước và trong khi lặn
Trước khi xuống nước
- Hỏi hướng dẫn viên địa phương: giờ nước đứng, hướng dòng thường gặp ở giờ đó, điểm nào nên tránh.
- Nhìn mặt nước: tàu neo xoay về phía nào, dây neo căng hay chùng, bọt và rác trôi theo hướng nào, có vệt nước gợn khác thường không.
- Thả một dây nổi phía đuôi tàu (dây dòng chảy) để người lặn bám vào khi vừa nhảy xuống hoặc khi lên chờ tàu. Nhiều tàu lặn có sẵn dây này.
Dưới nước
- Cá chỉ hướng: cá thường quay đầu ngược dòng để giữ vị trí. Cả đàn cùng quay một hướng là dấu hiệu tốt.
- San hô mềm, cỏ biển nghiêng theo chiều nước.
- Hạt lơ lửng trôi ngang qua chùm sáng hay trôi qua mặt nạ.
- Bóng khí của bạn lặn không đi thẳng lên mà nghiêng, hoặc tệ hơn là đi xuống: dấu hiệu có dòng xuống.
- Máy tính lặn: độ sâu tăng dù bạn không bơi xuống là lúc phải phản ứng.
Nguyên tắc vàng: không đánh nhau với dòng chảy
Bơi ngược dòng mạnh làm người lặn thở gấp, tiêu khí nhanh gấp nhiều lần, tích CO₂, dễ kiệt sức và hoảng. Những nguyên tắc chung được dạy ở khoá cơ bản và khoá lặn trôi:
- Bắt đầu lặn ngược dòng (ở những lần lặn có neo, quay về cùng một điểm) để khi mệt và ít khí, dòng nước đưa bạn về.
- Bơi chéo hoặc ngang dòng chứ không bơi thẳng ngược khi bị cuốn, giống cách thoát dòng ở mặt nước.
- Tận dụng chỗ khuất: ép sát xuống đáy hoặc nấp sau mỏm đá, nơi nước chậm hơn, nhưng không bám vào san hô sống.
- Gặp dòng xuống: bơi ra xa vách đá (dòng xuống thường yếu dần khi ra xa vách), bơm phao từng chút, theo dõi máy tính; không đợi tới khi đã sâu quá.
- Kết thúc sớm khi dòng mạnh hơn khả năng của người yếu nhất trong cặp. Không có điểm lặn nào đáng để liều.
Lặn trôi diễn ra thế nào
Lặn trôi biến dòng chảy thành lợi thế: không phải bơi mà vẫn đi được quãng dài dọc rạn. Một lần lặn trôi điển hình:
- Phổ biến kỹ: hướng dòng dự kiến, độ sâu, tín hiệu tập hợp, ai thả phao báo vị trí, khi nào thả, tàu đón ở đâu.
- Xuống nhanh cùng lúc (nhiều nơi gọi là xuống nước ở trạng thái âm nổi): cả nhóm nhảy xuống cùng một lúc và xuống ngay, không chờ ở mặt nước, để không bị dòng mặt tách nhóm ra.
- Trôi theo nhóm: giữ độ sâu, giữ bạn lặn bên cạnh, không dừng đột ngột vì người phía sau sẽ trôi lấn tới. Hướng dẫn viên thường kéo một phao trên mặt nước để tàu bám theo.
- Kết thúc: cả nhóm cùng thả phao báo vị trí dạng ống (DSMB) từ dưới lên hoặc theo phao của hướng dẫn viên, dừng an toàn trong khi trôi, rồi lên mặt nước cùng nhau.
- Tàu đón: chờ tàu tới gần theo hiệu lệnh, không bơi vào khu vực chân vịt tàu.
Ở một số điểm lặn có dòng rất mạnh, người lặn dùng móc rạn (reef hook) móc vào đá chết để đứng ngắm cá lớn mà không bị cuốn. Việc này chỉ nên làm khi hướng dẫn viên cho phép, móc vào đá trơ chứ không móc vào san hô sống, và một số khu bảo tồn cấm hẳn dụng cụ này.
Thiết bị giúp người lặn được tìm thấy
Bị trôi xa khỏi tàu là rủi ro thật của lặn biển có dòng. Năm 1998, hai người lặn người Mỹ Tom và Eileen Lonergan bị bỏ lại tại một rạn ở Great Barrier Reef (Úc) sau khi tàu đếm sai số người và rời đi; họ không bao giờ được tìm thấy. Vụ việc dẫn tới việc nhiều nơi siết chặt quy trình đếm người trên tàu lặn. Bài học cho từng người lặn là tự mang đủ thiết bị báo hiệu:
- Phao báo vị trí dạng ống (SMB/DSMB), màu cam hoặc vàng nổi, đủ cao để nhìn thấy giữa sóng.
- Còi gắn trên phao, hoặc còi hơi nối vào ống bơm phao.
- Gương phản chiếu hoặc đèn nháy.
- Ở nơi xa bờ, nhiều người mang thêm thiết bị định vị cá nhân phát tín hiệu qua vô tuyến hoặc vệ tinh.
Khi lên mặt nước mà không thấy tàu: bơm phao đầy, giữ bạn lặn sát cạnh, dựng phao báo vị trí, giữ sức, không cố bơi vào bờ xa nếu dòng ngược.
Góc nhìn hôm nay: học lặn trôi từng bước
Đừng để lần đầu gặp dòng chảy là ở một điểm nổi tiếng vì dòng mạnh. Hãy bắt đầu bằng những lần lặn trôi nhẹ, độ sâu vừa, cùng hướng dẫn viên quen khu vực. Tập thả phao báo vị trí từ dưới nước ở hồ bơi hay vùng nước lặng trước, vì đây là kỹ năng nhiều người lần đầu làm lúng túng. Khoá chuyên đề lặn trôi của các hệ đào tạo là lựa chọn tốt khi bạn muốn tới những vùng biển nổi tiếng nhờ dòng chảy.
Câu hỏi thường gặp
Lặn trôi (drift diving) là gì?
Lặn trôi là kiểu lặn để dòng chảy đưa người lặn đi dọc rạn đá thay vì tự bơi. Tàu theo dõi vị trí nhóm qua phao trên mặt nước và đón ở cuối tuyến. Kiểu lặn này cần kế hoạch kỹ, nhóm đi sát nhau và thiết bị báo hiệu.
Bị dòng chảy cuốn khi lặn phải làm gì?
Không bơi thẳng ngược dòng vì sẽ kiệt sức và tốn khí. Bơi chéo hoặc ngang dòng, nép vào chỗ khuất sau đá nếu có, giữ bạn lặn bên cạnh. Nếu không kiểm soát được, kết thúc lần lặn, lên chậm đúng quy trình và dựng phao báo vị trí.
Dòng xuống (downcurrent) nguy hiểm thế nào?
Dòng xuống kéo người lặn xuống sâu nhanh hơn dự kiến, thường xảy ra dọc vách đá dốc. Dấu hiệu là bóng khí đi nghiêng hoặc đi xuống và máy tính báo độ sâu tăng. Cách xử lý phổ biến là bơi ra xa vách, bơm phao từng chút và theo dõi độ sâu.
SMB trong lặn biển là gì?
SMB là phao báo vị trí trên mặt nước, thường là ống bơm hơi màu cam hoặc vàng. Người lặn bơm và thả nó lên khi kết thúc lần lặn hoặc khi đã lên mặt nước, giúp tàu và các tàu khác nhìn thấy mình.
Lặn lúc nào thì dòng chảy yếu nhất?
Dòng triều thường yếu nhất quanh lúc nước đứng, khi thuỷ triều chuyển từ lên sang xuống hoặc ngược lại. Hướng dẫn viên địa phương biết rõ khung giờ này cho từng điểm lặn, nên hỏi họ khi lên kế hoạch.
