Đời sống thuyền viên tàu cá xa bờ: chuyến biển, ca trực và cách chia phần

Thuyền viên tàu cá xa bờ thường đi biển mỗi chuyến từ vài tuần tới hơn một tháng, sống trên một con tàu dài chừng 15–30 m cùng vài người tới vài chục người, làm việc theo nhịp của mẻ lưới, mẻ câu chứ không theo giờ hành chính. Thu nhập phần lớn không phải lương cố định mà là phần chia từ sản lượng sau khi trừ chi phí chuyến biển. Đây là nghề nặng nhọc, nhiều rủi ro, nhưng cũng là nghề nuôi sống hàng trăm nghìn gia đình ven biển Việt Nam.

Ai làm gì trên một con tàu cá

Số người và cách gọi khác nhau theo nghề và theo vùng, nhưng một tàu khai thác xa bờ thường có các vị trí:

Theo Luật Thuỷ sản 2017, thuyền trưởng và máy trưởng tàu cá từ một cỡ nhất định trở lên phải có văn bằng, chứng chỉ phù hợp với hạng tàu. Thuyền viên phải có tên trong danh sách thuyền viên khai báo khi tàu xuất bến.

Trước giờ xuất bến

Một chuyến biển xa bờ bắt đầu từ vài ngày trước khi tàu rời cảng. Chủ tàu và thuyền trưởng lo:

• Nhiên liệu: khoản chi lớn nhất của chuyến biển, đổ đầy các két dầu.
• Đá lạnh: hầm cá được nạp đá cây hoặc đá xay để giữ cá trong suốt chuyến.
• Nước ngọt và lương thực: gạo, mì, đồ khô, rau củ để được lâu, nước uống. Rau xanh thường hết trong tuần đầu.
• Ngư cụ và phụ tùng: lưới dự phòng, lưỡi câu, dây, phụ tùng máy, dụng cụ sửa chữa.
• Thiết bị an toàn: áo phao, phao tròn, thuốc men, thiết bị liên lạc và giám sát hành trình còn hoạt động.
• Thủ tục: giấy tờ tàu, giấy phép khai thác, danh sách thuyền viên, kiểm tra tại trạm kiểm soát biên phòng hoặc cảng cá.

Một ngày trên biển

Nhịp ngày đêm do nghề quyết định. Tàu lưới vây và câu mực thường làm đêm, dùng ánh đèn để tập trung cá, mực, ban ngày ngủ bù. Tàu lưới kéo có thể kéo liên tục cả ngày lẫn đêm theo từng mẻ vài giờ. Tàu câu cá ngừ thả câu chiều tối, thu câu về đêm hay sáng sớm.

Khi thu lưới là lúc cả tàu cùng làm. Tời kéo, mọi người dàn hàng gỡ cá, phân loại theo loài và cỡ, đưa xuống hầm ướp đá ngay để giữ độ tươi. Sau mẻ lưới là vá lưới, rửa boong, rồi chia ca: người nghỉ, người trực lái, người canh máy.

Chỗ ngủ thường là khoang chung chật hẹp gần buồng lái hoặc dưới boong, có khi chỉ là võng mắc tạm. Tàu lắc theo sóng suốt ngày đêm. Bữa ăn đơn giản, cá tươi đánh được là món chính. Nước ngọt dùng dè sẻn, tắm thường bằng nước biển rồi tráng lại bằng chút nước ngọt.

Liên lạc với đất liền

Xa bờ vài chục hải lý là mất sóng điện thoại di động. Tàu liên lạc với nhau và với bờ chủ yếu qua máy thông tin vô tuyến tầm xa, theo giờ hẹn với gia đình hoặc đài thông tin duyên hải. Ở những tàu có thiết bị liên lạc vệ tinh, việc nhắn tin về nhà thuận tiện hơn, nhưng với phần lớn thuyền viên, những tuần trên biển vẫn là những tuần ít tin tức.

Tàu dịch vụ hậu cần

Nhiều tàu xa bờ hoạt động theo tổ đội, có tàu dịch vụ chạy ra ngư trường chở dầu, đá, lương thực và thu mua cá mang về bờ. Nhờ vậy tàu khai thác ở lại lâu hơn, cá về bờ tươi hơn. Việc chuyển tải này phải được ghi nhật ký và khai báo để bảo đảm truy xuất nguồn gốc.

Thu nhập: chia phần theo chuyến

Phần lớn tàu cá Việt Nam trả công theo kiểu chia phần, không phải lương tháng. Nguyên tắc chung:

1. Lấy tổng tiền bán cá của chuyến biển.
2. Trừ các chi phí chung: dầu, đá, lương thực, có nơi trừ cả hao mòn ngư cụ.
3. Phần còn lại chia giữa chủ tàu (phần của tàu và vốn) và thuyền viên, theo tỷ lệ thoả thuận.
4. Trong phần của thuyền viên, thuyền trưởng và máy trưởng thường được nhiều phần hơn bạn thuyền.

Cách chia khác nhau giữa các vùng, các nghề, thậm chí giữa các chủ tàu trong cùng một bến. Chuyến được mùa, mọi người cùng vui. Chuyến thất thu, có khi trừ chi phí xong không còn bao nhiêu để chia. Vì vậy nhiều chủ tàu ứng trước một khoản cho gia đình thuyền viên trước khi đi. Nhiều địa phương phản ánh tình trạng khó tuyển thuyền viên trẻ, vì thu nhập bấp bênh và công việc vất vả.

Rủi ro nghề nghiệp

• Thời tiết: bão, áp thấp, gió mùa mạnh. Thuyền trưởng phải theo dõi bản tin dự báo và chạy vào nơi tránh trú đúng lúc.
• Tai nạn lao động: bị dây cáp hay tời cuốn, bị lưới quật, trượt ngã trên boong ướt, rơi xuống biển nhất là ban đêm.
• Ốm đau xa bờ: từ ngư trường về tới cơ sở y tế có thể mất nhiều giờ, thậm chí vài ngày. Tủ thuốc và kỹ năng sơ cứu cơ bản trên tàu vì thế rất quan trọng.
• Mệt mỏi: ngủ không đủ, làm việc liên tục khi vào mùa cá làm giảm tỉnh táo, tăng nguy cơ tai nạn.

Pháp luật về thuỷ sản yêu cầu chủ tàu cá cỡ lớn mua bảo hiểm cho thuyền viên, và Nhà nước từng có chính sách hỗ trợ một phần phí bảo hiểm thân tàu và thuyền viên cho tàu khai thác xa bờ. Thuyền viên nên hỏi rõ mình có được mua bảo hiểm không trước khi lên tàu.

Chuẩn quốc tế về điều kiện làm việc trên tàu cá

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) thông qua Công ước số 188 về lao động trong nghề cá năm 2007, có hiệu lực từ năm 2017. Công ước đặt ra những chuẩn tối thiểu như: tuổi tối thiểu làm việc trên tàu cá, hợp đồng lao động bằng văn bản, thời gian nghỉ ngơi tối thiểu (với tàu ở biển trên ba ngày là ít nhất 10 giờ trong mỗi 24 giờ và 77 giờ trong mỗi 7 ngày), chỗ ở, thực phẩm, nước uống, chăm sóc y tế và hồi hương. Không phải nước nào cũng đã phê chuẩn công ước này, nhưng nó ngày càng được các thị trường nhập khẩu và doanh nghiệp lớn dùng làm thước đo.

Trên thế giới, vấn đề lao động cưỡng bức, giữ giấy tờ, nợ môi giới trên các tàu cá viễn dương đã được ILO và nhiều tổ chức nêu ra như một mối quan tâm toàn cầu. Đó là lý do các chương trình truy xuất và chứng nhận ngày càng hỏi cả về điều kiện của người làm trên tàu, không chỉ về con cá.

Góc nhìn hôm nay: điều người lên tàu lần đầu nên biết

• Thoả thuận rõ trước khi đi: cách chia phần, khoản ứng trước, chi phí nào trừ chung, ai chịu khi ốm phải về sớm.
• Giấy tờ tuỳ thân luôn giữ bên mình, có tên trong danh sách thuyền viên khai báo khi xuất bến.
• Học kỹ năng an toàn: mặc áo phao khi làm việc trên boong lúc biển động, không đứng trong vòng dây cáp đang căng, biết vị trí phao cứu sinh và cách phát tín hiệu cầu cứu.
• Sơ cứu cơ bản: các khoá huấn luyện an toàn cho ngư dân do ngành thuỷ sản, hội nghề cá, nghiệp đoàn nghề cá địa phương tổ chức là nơi tốt để bắt đầu.
• Tham gia tổ đội: các tổ đội sản xuất trên biển giúp nhau khi hỏng máy, gặp nạn, và chia sẻ thông tin ngư trường, thời tiết.

Người ở bờ muốn hiểu thêm về cuộc sống này có thể đến các cảng cá lớn vào sáng sớm khi tàu cập bến, tìm đọc các phóng sự về ngư dân, hoặc tham dự lễ hội cầu ngư ở các làng biển miền Trung, nơi đời sống biển và tín ngưỡng hoà vào nhau.