Chứng nhận hải sản bền vững MSC và ASC là gì, nhãn xanh nói lên điều gì

MSC và ASC là hai chương trình chứng nhận hải sản bền vững phổ biến nhất thế giới. MSC (Hội đồng Quản lý Biển) chứng nhận nghề khai thác tự nhiên, nhãn màu xanh dương có hình con cá; ASC (Hội đồng Quản lý Nuôi trồng Thuỷ sản) chứng nhận trại nuôi, nhãn màu xanh ngọc. Nhãn cho biết sản phẩm đến từ một nghề cá hoặc trại nuôi đã được tổ chức đánh giá độc lập kiểm tra theo bộ tiêu chuẩn công khai, và được theo dõi riêng suốt chuỗi cung ứng.

MSC ra đời thế nào

Giữa thập niên 1990, sự sụp đổ của đàn cá tuyết ngoài khơi Newfoundland khiến nhiều tổ chức và doanh nghiệp lo ngại. Năm 1996, Quỹ Quốc tế Bảo vệ Thiên nhiên (WWF) và tập đoàn Unilever, lúc đó là một trong những người mua cá đông lạnh lớn nhất thế giới, cùng khởi xướng MSC. Từ năm 1999, MSC tách ra thành tổ chức phi lợi nhuận độc lập, trụ sở ở London.

Điểm quan trọng trong thiết kế: MSC viết tiêu chuẩn nhưng không tự đánh giá nghề cá. Việc đánh giá do các tổ chức chứng nhận độc lập thực hiện, những tổ chức này lại phải được một đơn vị công nhận riêng cấp phép. Cách tách vai như vậy nhằm hạn chế xung đột lợi ích.

Tiêu chuẩn MSC hỏi ba câu

Tiêu chuẩn nghề cá của MSC xoay quanh ba nguyên tắc:

1. Đàn cá bền vững: đàn cá mục tiêu có đủ lớn không, mức khai thác có giữ được đàn lâu dài không, có quy tắc giảm khai thác khi đàn cá yếu đi không.
2. Giảm tác động lên môi trường: nghề cá ảnh hưởng thế nào tới loài khác (đánh bắt phụ), tới loài nguy cấp, tới đáy biển và hệ sinh thái.
3. Quản lý hiệu quả: có luật, có giám sát, có thực thi, có cơ chế điều chỉnh khi điều kiện thay đổi.

Mỗi nguyên tắc được chia thành nhiều chỉ tiêu nhỏ, mỗi chỉ tiêu chấm điểm theo các mốc 60, 80, 100. Muốn đạt chứng nhận, nghề cá không được có chỉ tiêu nào dưới 60, và điểm trung bình mỗi nguyên tắc phải từ 80 trở lên. Chỉ tiêu nằm trong khoảng 60–80 thì đi kèm điều kiện phải cải thiện trong thời hạn nhất định.

Chứng nhận có hiệu lực năm năm, mỗi năm có đợt kiểm tra giám sát. Quá trình đánh giá công khai, có giai đoạn lấy ý kiến, và các bên như tổ chức bảo tồn có thể phản đối chính thức nếu cho rằng kết quả sai.

ASC: chứng nhận cho hải sản nuôi

ASC được thành lập năm 2010 bởi WWF và Sáng kiến Thương mại Bền vững Hà Lan (IDH). Tiêu chuẩn ASC xuất phát từ các "đối thoại nuôi trồng thuỷ sản" do WWF khởi xướng, quy tụ người nuôi, nhà khoa học, tổ chức xã hội để viết tiêu chuẩn riêng cho từng nhóm loài như cá hồi, tôm, cá tra, cá rô phi, nhuyễn thể hai mảnh vỏ. Về sau, ASC hướng tới gộp các tiêu chuẩn riêng lẻ thành một tiêu chuẩn trang trại chung.

ASC xem xét các nhóm vấn đề như:

• Vị trí trại nuôi và tác động tới hệ sinh thái xung quanh (rừng ngập mặn, chất lượng nước).
• Thức ăn: nguồn bột cá, dầu cá có từ nghề cá có trách nhiệm không.
• Dịch bệnh, sử dụng thuốc và kháng sinh.
• Cá thoát ra môi trường tự nhiên.
• Quyền của người lao động và quan hệ với cộng đồng địa phương.

So sánh nhanh MSC, ASC và một số nhãn khác

Chuỗi hành trình sản phẩm: vì sao cần

Một nghề cá được chứng nhận chưa đủ để in nhãn lên hộp cá ở siêu thị. Mọi doanh nghiệp xử lý sản phẩm đó trên đường đi, từ nhà máy chế biến tới nhà phân phối, đều phải có chứng nhận chuỗi hành trình (chain of custody). Họ phải tách riêng hàng có chứng nhận với hàng không có, ghi chép số lượng vào ra, và chịu kiểm tra. MSC và ASC dùng chung một tiêu chuẩn chuỗi hành trình.

MSC cũng định kỳ lấy mẫu sản phẩm mang nhãn để xét nghiệm ADN, kiểm tra xem loài có đúng như ghi không. Đây là lớp kiểm tra bổ sung cho giấy tờ.

Những lời phê bình đáng nghe

Chứng nhận bền vững không phải không có tranh cãi. Một số tổ chức bảo tồn và nhà khoa học đã phê bình:

• Chứng nhận nghề cá gây tranh cãi: một số nghề cá có đánh bắt phụ đáng kể hoặc tác động tới đáy biển vẫn được cấp chứng nhận kèm điều kiện, khiến người phản đối cho rằng tiêu chuẩn quá dễ dãi.
• Bất lợi cho nghề cá nhỏ: đánh giá đòi hỏi nhiều số liệu và chi phí, phần lớn nghề cá quy mô nhỏ ở các nước đang phát triển khó với tới. Phần lớn sản lượng được chứng nhận vẫn tập trung ở các nghề cá lớn của Bắc bán cầu.
• Người trả tiền là bên được đánh giá: nghề cá thuê tổ chức chứng nhận, dù tổ chức này độc lập và được giám sát, vẫn tạo ra câu hỏi về động lực.

Để giảm rào cản, nhiều nghề cá chưa đủ điều kiện tham gia các dự án cải thiện nghề cá (FIP): một kế hoạch công khai, có mốc thời gian, để nâng dần quản lý tới mức có thể đánh giá. Ở Việt Nam, đã có các FIP cho cá ngừ đại dương và một số loài khác với sự hỗ trợ của các tổ chức bảo tồn.

Việt Nam và các chứng nhận bền vững

Nghề khai thác nghêu ở Bến Tre (nay thuộc tỉnh Vĩnh Long) được cấp chứng nhận MSC năm 2009, thường được nhắc là nghề cá đầu tiên ở Đông Nam Á đạt chứng nhận này. Chứng nhận từng có giai đoạn bị tạm dừng khi nghêu chết hàng loạt do biến động môi trường; tình trạng hiện tại nên tra trực tiếp trên trang tra cứu của MSC.

Ở mảng nuôi, cá tra và tôm là hai nhóm có nhiều trại đạt chứng nhận ASC, BAP, GlobalG.A.P. phục vụ xuất khẩu sang châu Âu, Mỹ. Với thị trường trong nước, VietGAP là tiêu chuẩn phổ biến nhất.

Góc nhìn hôm nay: dùng nhãn cho đúng

• Nhãn là một tín hiệu, không phải bảo đảm tuyệt đối. Nó nói rằng nghề cá hoặc trại nuôi đã qua đánh giá theo một bộ tiêu chuẩn, chứ không nói về độ tươi hay an toàn thực phẩm của từng con cá.
• Tra cứu được: trang của MSC và ASC đều có công cụ tìm nghề cá, trại nuôi và doanh nghiệp đang có chứng nhận, kèm báo cáo đánh giá đầy đủ.
• Không có nhãn chưa chắc là không bền vững. Nhiều nghề cá nhỏ, câu tay, khai thác chọn lọc vẫn có tác động thấp nhưng chưa đủ điều kiện hoặc chi phí để chứng nhận.
• Đọc thêm: các hướng dẫn chọn hải sản của Seafood Watch (Thuỷ cung Vịnh Monterey) xếp hạng theo loài, vùng và phương pháp, là một nguồn tham khảo bổ sung tốt.