Gặp xác cá voi dạt bờ, việc đầu tiên là giữ khoảng cách và báo ngay cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan chuyên ngành, không leo lên xác, không mổ, không lấy xương, răng làm kỷ niệm. Xác cá voi đang phân huỷ có thể tích khí và vỡ bung bất ngờ, đồng thời mang vi khuẩn gây bệnh cho người. Nếu cá voi còn sống, đừng tự kéo nó ra biển: giữ ẩm, che nắng, giữ đám đông tránh xa và chờ người có chuyên môn.
Vì sao cá voi dạt vào bờ
Không phải vụ cá voi dạt bờ nào cũng có cùng nguyên nhân. Các nhà khoa học thường chia thành hai nhóm: cá voi đã chết ngoài biển rồi trôi dạt vào, và cá voi còn sống mắc cạn.
| Nguyên nhân | Mô tả | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Bệnh, già yếu, bị thương | Con vật yếu không bơi nổi, trôi theo dòng chảy vào bờ | Cá thể đơn lẻ, nhiều loài |
| Va chạm tàu, mắc ngư cụ | Chết ngoài khơi rồi trôi vào, trên xác có vết thương hoặc dây lưới | Cá voi lớn, nhất là gần tuyến hàng hải |
| Gắn kết xã hội | Một con đầu đàn mắc cạn, cả đàn đi theo không chịu rời | Cá voi hoa tiêu, cá voi có răng sống theo đàn chặt |
| Địa hình đánh lừa | Bãi thoải, nông, nhiều cát khiến tiếng định vị vang khó đọc, thuỷ triều rút nhanh | Những "điểm nóng" lặp đi lặp lại nhiều năm |
| Tiếng ồn dưới nước | Sonar quân sự, khảo sát địa chấn làm cá voi hoảng, ngoi lên bất thường | Cá voi mõm khoằm |
| Thời tiết, dòng chảy | Bão, gió mạnh đẩy xác hoặc con vật yếu vào bờ | Nhiều loài |
Một số vụ dạt bờ hàng loạt rất lớn đã được ghi nhận. Tháng 9 năm 2020, khoảng 470 con cá voi hoa tiêu vây dài mắc cạn ở cảng Macquarie, bang Tasmania của Úc, vụ lớn nhất từng ghi nhận ở nước này. Mũi Farewell Spit ở New Zealand cũng là nơi cá voi hoa tiêu dạt bờ nhiều lần qua các năm. Bài về cá voi mõm khoằm Cuvier trong danh mục này kể kỹ hơn mối liên hệ giữa sonar và dạt bờ.
Những nguy hiểm thật với người đứng gần
Xác có thể vỡ bung
Khi cá voi chết, vi khuẩn trong ruột tiếp tục phân huỷ và sinh khí. Lớp mỡ dày cách nhiệt giữ nhiệt bên trong, làm quá trình này diễn ra nhanh hơn. Khí tích tụ khiến bụng xác phình to, căng cứng. Nếu lớp da bị rách, bị đâm hoặc bị di chuyển mạnh, khí và chất bên trong có thể phụt ra rất mạnh.
Vụ được nhắc nhiều nhất xảy ra ở Đài Nam, Đài Loan năm 2004: xác một con cá nhà táng đang được chở trên xe tải qua thành phố để khám nghiệm thì vỡ bung, rải chất phân huỷ ra đường phố. Không chỉ ở biển, xác cá voi trên bờ cũng có thể vỡ khi có người trèo lên, đứng lên bụng hay cố cắt da.
Mầm bệnh truyền từ thú biển sang người
Thú biển có thể mang các vi khuẩn gây bệnh cho người, như Brucella, Erysipelothrix (gây nhiễm trùng da ở tay, dân nghề biển phương Tây gọi là "seal finger" hay "whale finger"), Leptospira và nhiều loại khác. Nguy cơ lây tăng khi chạm tay trần vào xác, nhất là khi tay có vết xước, hoặc khi tiếp xúc với dịch, máu, ruột của con vật.
Ngoài ra, xác phân huỷ thu hút ruồi, chó hoang, chim, có thể làm lan mầm bệnh ra xung quanh. Mùi cũng rất nặng, gây buồn nôn, khó chịu cho người ở gần trong nhiều ngày.
Nguy hiểm khi cá voi còn sống
Một con cá voi mắc cạn còn sống nặng vài tấn tới hàng chục tấn. Một cú quẫy đuôi hay vây có thể gây chấn thương nặng. Nhiều người hiếu kỳ đứng sát đuôi để chụp ảnh mà không lường trước điều này.
Nên làm gì và không nên làm gì
Khi gặp xác cá voi đã chết
- Nên: giữ khoảng cách an toàn, đứng ở phía đầu gió để tránh mùi; giữ trẻ em và vật nuôi tránh xa.
- Nên: báo ngay cho chính quyền xã, phường nơi phát hiện, đồn biên phòng, hoặc cơ quan quản lý thuỷ sản, kiểm ngư, ban quản lý khu bảo tồn biển gần nhất.
- Nên: chụp ảnh từ xa, ghi vị trí, thời điểm, chiều dài ước lượng, có vết thương, dây lưới hay không. Thông tin này có ích cho các nhà khoa học.
- Không: leo lên xác, đứng lên bụng, chọc, cắt, đốt hay tìm cách di chuyển xác.
- Không: lấy thịt để ăn, lấy mỡ, xương, răng, tấm sừng làm kỷ niệm hoặc mua bán. Nhiều loài cá voi, cá heo thuộc diện được pháp luật bảo vệ, việc tự ý lấy bộ phận có thể vi phạm quy định.
- Không: chạm tay trần. Nếu lỡ chạm, rửa kỹ bằng xà phòng và nước sạch. Nếu sau đó tay có vết thương sưng đỏ, đau, hoặc có sốt, nên đến cơ sở y tế và kể rõ việc đã tiếp xúc với xác thú biển.
Khi cá voi, cá heo còn sống mắc cạn
- Báo ngay cho chính quyền địa phương, đồn biên phòng hoặc cơ quan chuyên ngành. Thời gian rất quan trọng.
- Giữ ẩm da: dội nước biển lên thân, đắp khăn hoặc vải ướt lên lưng, nhưng không phủ hay đổ nước vào lỗ thở trên đỉnh đầu.
- Che nắng: da cá voi dễ bỏng nắng và quá nóng khi nằm trên cạn.
- Giữ yên lặng, giảm đông người: tiếng ồn, đám đông làm con vật hoảng, tốn thêm sức.
- Không kéo đuôi, vây, không đẩy ngược ra biển khi chưa có người chuyên môn. Kéo đuôi và vây có thể làm trật khớp, tổn thương nặng. Đẩy một con vật yếu ra biển thường khiến nó dạt vào lại, có khi ở nơi khó cứu hơn.
- Đứng tránh xa vùng đuôi và đầu.
Xử lý xác cá voi: việc của ai, làm thế nào
Ở nhiều nước, xác cá voi dạt bờ do chính quyền địa phương phối hợp cơ quan môi trường, thuỷ sản xử lý. Các cách thường dùng:
- Chôn tại chỗ: đào hố sâu ở vùng cát xa mép nước, xa nguồn nước sinh hoạt. Cần máy xúc với xác lớn.
- Kéo ra biển xa cho chìm: dùng tàu kéo xác ra vùng nước sâu, thường phải tìm cách để xác không trôi ngược vào bờ.
- Đưa về bãi xử lý chất thải hoặc nơi chôn lấp: với xác ở gần khu dân cư, cảng.
- Để phân huỷ tự nhiên: ở những bờ biển vắng, xa dân cư.
Cách tệ nhất từng được thử là dùng thuốc nổ. Năm 1970, ở thị trấn Florence, bang Oregon, Mỹ, nhà chức trách cho nổ xác một con cá nhà táng trên bãi biển với hy vọng xác sẽ vụn ra cho chim ăn. Thay vào đó, những mảng mỡ lớn văng xa, rơi cả vào khu đỗ xe, làm bẹp một chiếc ô tô. Từ đó, vụ việc thành bài học kinh điển về điều không nên làm.
Trước khi xử lý, nếu có thể, các nhà khoa học tiến hành khám nghiệm: đo đạc, lấy mẫu mô, kiểm tra dạ dày, tìm vết thương, dây lưới, rác nhựa. Mỗi xác cá voi là một nguồn dữ liệu quý về sức khoẻ quần thể và tác động của con người lên biển.
Tục thờ cá Ông của ngư dân Việt Nam
Ở nhiều làng chài miền Trung và miền Nam Việt Nam, ngư dân gọi cá voi là "cá Ông" và tôn kính như vị thần hộ mệnh trên biển. Khi có cá Ông "lụy" (dạt vào bờ chết), làng thường tổ chức an táng trang trọng, người phát hiện đầu tiên theo tục lệ được coi như người con chịu tang. Sau một thời gian, hài cốt được cải táng và đưa vào lăng, vạn thờ cá Ông. Lễ hội cầu ngư gắn với tục thờ này vẫn được duy trì ở nhiều địa phương. Mảng biển ven bờ trong hệ có bài riêng về tục thờ cá Ông.
Tục lệ này hoàn toàn có thể song hành với an toàn và khoa học. Trước khi làm lễ an táng, việc báo cho chính quyền và cơ quan chuyên ngành giúp ghi nhận loài, nguyên nhân chết và có thể lấy mẫu nghiên cứu. Những người tham gia khâm liệm, chôn cất nên đeo găng tay, khẩu trang, rửa tay kỹ sau khi làm, và chọn nơi chôn xa nguồn nước sinh hoạt.
Góc nhìn hôm nay: mỗi vụ dạt bờ là một tín hiệu
Số vụ cá voi dạt bờ ở một vùng biển, loài nào, vào mùa nào, có vết thương gì, là những chỉ dấu giúp các nhà khoa học hiểu chuyện gì đang xảy ra ngoài khơi: tàu thuyền đông hơn, ngư cụ nhiều hơn, rác nhựa tăng, hay dịch bệnh. Nhiều nước có mạng lưới ứng cứu thú biển dạt bờ với đường dây nóng và tình nguyện viên được huấn luyện.
Với người đi biển, ngư dân hay du khách, điều đáng mang về là: an toàn của bản thân trước, báo đúng nơi, không lấy gì từ xác, và nếu con vật còn sống thì giữ ẩm, che nắng, giữ yên lặng cho tới khi có người chuyên môn. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem tài liệu hướng dẫn xử lý thú biển dạt bờ của NOAA Fisheries hoặc các tổ chức cứu hộ thú biển quốc tế, nhiều tài liệu dễ hiểu và có hình minh hoạ.
Câu hỏi thường gặp
Thấy xác cá voi dạt bờ thì báo cho ai?
Báo ngay cho chính quyền xã, phường nơi phát hiện, đồn biên phòng, hoặc cơ quan quản lý thuỷ sản, ban quản lý khu bảo tồn biển gần nhất. Ghi lại vị trí, thời gian và chụp ảnh từ xa để cung cấp thông tin.
Vì sao xác cá voi có thể phát nổ?
Vi khuẩn phân huỷ bên trong sinh khí, lớp mỡ dày giữ nhiệt làm quá trình diễn ra nhanh. Khí tích tụ làm bụng căng phồng và có thể phụt mạnh khi da bị rách, bị đâm hoặc xác bị di chuyển.
Chạm vào xác cá voi có sao không?
Có rủi ro lây vi khuẩn từ thú biển sang người, nhất là khi tay có vết xước. Không nên chạm tay trần; nếu đã chạm thì rửa kỹ bằng xà phòng và đến cơ sở y tế nếu vết thương sưng đỏ hoặc có sốt.
Cá voi mắc cạn còn sống thì cứu thế nào?
Báo ngay cho cơ quan chức năng, giữ ẩm da bằng nước biển và khăn ướt, che nắng, không phủ lỗ thở và giữ đám đông tránh xa. Không kéo đuôi, vây hay tự đẩy con vật ra biển khi chưa có người chuyên môn.
Vì sao cá voi hay dạt bờ hàng loạt?
Ở những loài sống theo đàn gắn bó như cá voi hoa tiêu, khi một con mắc cạn, cả đàn có thể đi theo. Bãi thoải, nông, thuỷ triều rút nhanh, bệnh tật và tiếng ồn dưới nước cũng là những nguyên nhân thường được nhắc.
