Tàu săn cá voi Essex 1820: câu chuyện thật đằng sau Moby-Dick

Essex là tàu săn cá voi của đảo Nantucket, bang Massachusetts, bị một con cá nhà táng đực húc chìm giữa Thái Bình Dương ngày 20 tháng 11 năm 1820. Hai mươi thuỷ thủ lênh đênh trên ba chiếc xuồng nhỏ hơn ba tháng, chỉ tám người sống sót. Lời kể của người phó thuyền trưởng Owen Chase, xuất bản năm 1821, là nguồn cảm hứng trực tiếp cho Herman Melville khi viết tiểu thuyết Moby-Dick (1851). Câu chuyện thật này vừa là một trang sử nghề săn cá voi, vừa đặt ra một câu hỏi sinh học còn tranh luận tới nay: cái đầu khổng lồ của cá nhà táng có thể dùng làm "búa tạ" hay không.

Nantucket và cơn sốt dầu cá nhà táng

Đầu thế kỷ 19, Nantucket là thủ phủ nghề săn cá voi của Mỹ. Thứ người ta săn lùng nhất là cá nhà táng, vì trong đầu nó có một khoang lớn chứa chất sáp lỏng gọi là spermaceti. Chất này làm ra loại nến cháy sáng, ít khói và loại dầu thắp, dầu bôi trơn chất lượng cao. Mỡ cá voi được nấu ngay trên tàu thành dầu, đóng thùng mang về.

Vì cá voi gần bờ đã cạn dần, các chuyến đi ngày càng xa và dài, thường kéo dài hai, ba năm, vòng qua mũi Horn ở cực nam châu Mỹ để vào Thái Bình Dương. Essex rời Nantucket tháng 8 năm 1819 dưới quyền thuyền trưởng George Pollard Jr., khi ấy mới ngoài hai mươi tuổi, cùng phó thuyền trưởng Owen Chase còn trẻ hơn.

Ngày 20 tháng 11 năm 1820: con cá voi quay lại

Hôm ấy, Essex đang ở vùng biển gần xích đạo, cách bờ Nam Mỹ khoảng hai nghìn hải lý về phía tây. Các xuồng nhỏ đã hạ xuống để đuổi theo một đàn cá nhà táng. Theo lời kể của Chase, đúng lúc đó một con cá đực rất lớn tách ra, lao thẳng vào thân tàu, lặn xuống, rồi quay lại húc thêm một lần nữa vào mũi tàu. Nước tràn vào nhanh, con tàu nghiêng rồi chìm dần.

Chase ước tính con cá dài khoảng 85 feet, tức gần 26 m. Con số này nhiều khả năng bị phóng đại: những con cá nhà táng đực lớn nhất được đo đạc tin cậy thường dài khoảng 16–18 m, hiếm khi hơn. Trong cơn kinh hoàng, nhìn từ một con tàu gỗ đang chìm, việc đánh giá quá cỡ là dễ hiểu.

Ba tháng trên ba chiếc xuồng

Hai mươi người chia nhau lên ba xuồng săn cá voi, mang theo bánh quy khô, nước ngọt và vài con rùa vớt từ tàu. Họ cân nhắc đi về phía tây tới các quần đảo Thái Bình Dương gần hơn, nhưng sợ những lời đồn về cư dân trên đảo, nên quyết định đi vòng xuống phía nam rồi về hướng bờ Nam Mỹ, một quãng đường xa hơn rất nhiều. Về sau, các nhà sử học coi đây là quyết định bi kịch nhất của cả chuyến đi.

Giữa tháng 12, họ dạt vào đảo Henderson, một đảo san hô không người ở thuộc nhóm đảo Pitcairn. Đảo gần như không có nước ngọt và thức ăn đủ cho chừng ấy người, nên phần lớn tiếp tục ra khơi; ba người xin ở lại và về sau được cứu. Trên biển, các xuồng lạc nhau. Đói khát kéo dài tới mức những người còn sống phải ăn thịt đồng đội đã chết để tồn tại, một sự thật được chính những người sống sót ghi lại và về sau ám ảnh họ suốt đời.

Tháng 2 năm 1821, các tàu khác vớt được hai xuồng ở hai nơi khác nhau, trên đó còn tổng cộng năm người, trong đó có Pollard và Chase. Cộng với ba người ở lại đảo Henderson, cả chuyến đi chỉ có tám người sống sót.

Từ lời kể của Chase tới Moby-Dick

Melville trẻ từng làm thuỷ thủ trên tàu săn cá voi đầu thập niên 1840, và đã đọc lời kể của Chase trong thời gian đó. Ông lấy hai nguồn chính cho con cá voi trắng của mình: cái kết của Essex, nơi cá voi chủ động đánh chìm tàu, và truyền thuyết về Mocha Dick, con cá nhà táng màu nhạt mang nhiều mũi lao trên lưng vì từng thoát chết nhiều lần.

Nhưng Melville đã biến câu chuyện thành một thứ khác hẳn. Trong Moby-Dick, con tàu Pequod bị đánh chìm ở cuối truyện, nhưng trọng tâm là nỗi ám ảnh của thuyền trưởng Ahab muốn trả thù con cá voi đã lấy mất một chân của ông. Phần sống sót trên xuồng, phần đói khát và những quyết định không thể nói ra của Essex gần như không có trong tiểu thuyết. Có thể nói Essex cho Melville cái kết, còn phần hồn của tiểu thuyết là của riêng ông.

Cá nhà táng có thể húc chìm tàu không?

Câu hỏi này nghe như chuyện phiêu lưu nhưng là một đề tài khoa học thật. Cá nhà táng có cái đầu chiếm khoảng một phần ba chiều dài cơ thể, phần lớn là khoang chứa spermaceti và một khối mô gọi là "junk" (tạm dịch là khối mô phía trước). Chức năng chính của cấu trúc này, theo đa số nhà nghiên cứu hiện nay, là tạo và hội tụ những tràng tiếng lách cách cực mạnh để định vị bằng tiếng vang khi săn mực dưới sâu.

Năm 2002, nhà sinh học David Carrier và cộng sự đăng một bài trên tạp chí Journal of Experimental Biology với nhan đề gợi thẳng tới vụ Essex, đề xuất rằng cái đầu khổng lồ cũng có thể đã tiến hoá như một vũ khí để cá đực húc nhau khi tranh giành con cái. Họ lập luận cấu trúc nhiều lớp của đầu có thể hấp thụ va chạm, và cá đực lớn hơn cá cái rất nhiều, điều thường gặp ở những loài con đực đánh nhau. Giả thuyết này còn gây tranh cãi; nhiều nhà nghiên cứu cho rằng một cơ quan âm thanh tinh vi như vậy khó có thể đồng thời là "búa tạ" mà không bị tổn thương.

Dù chức năng tiến hoá là gì, các ghi chép lịch sử cho thấy Essex và Ann Alexander không phải trường hợp duy nhất tàu gỗ bị cá nhà táng húc mạnh. Điểm chung là chúng đều xảy ra trong lúc con người đang săn đuổi đàn cá. Nói cách khác, con cá voi trong những câu chuyện này không phải quái vật đi săn tàu, mà là một con vật lớn bị tấn công và phản ứng.

Cá nhà táng hôm nay

Nghề săn cá voi bằng thuyền buồm suy tàn từ giữa thế kỷ 19, khi dầu mỏ dần thay dầu cá voi để thắp sáng. Săn cá voi công nghiệp vẫn kéo dài thêm hơn một thế kỷ, cho tới khi Uỷ ban Săn bắt Cá voi Quốc tế (IWC) thông qua lệnh tạm ngừng săn cá voi thương mại năm 1982, có hiệu lực từ năm 1986. Cá nhà táng hiện được IUCN xếp hạng sắp nguy cấp. Các mối đe doạ hiện nay khác hẳn thời Essex: va chạm với tàu lớn, mắc lưới, tiếng ồn dưới biển và nuốt phải rác nhựa.

Những gì thuỷ thủ Nantucket chỉ thấy khi con cá nổi lên thở, các nhà khoa học hôm nay theo dõi được bằng thẻ gắn trên thân: cá nhà táng lặn xuống hàng nghìn mét, nghe bằng tiếng vang trong bóng tối, và giao tiếp với nhau bằng những chuỗi tiếng lách cách có nhịp riêng của từng nhóm.

Góc nhìn hôm nay: đọc gì, xem gì, đi đâu

• Đọc In the Heart of the Sea của Nathaniel Philbrick: cuốn sách kể lại vụ Essex dựa trên lời kể của Chase và hồi ức của Nickerson, đồng thời giải thích bối cảnh xã hội Nantucket.
• Đọc lại Moby-Dick sau khi biết chuyện Essex, để thấy Melville giữ lại gì và bỏ đi gì. Những chương tả cá voi trong tiểu thuyết là một bức tranh về hiểu biết sinh học của thế kỷ 19, có chỗ đúng, có chỗ sai.
• Xem phim In the Heart of the Sea (2015) của Ron Howard như một phim phiêu lưu, nhưng nhớ rằng phim thêm thắt kịch tính so với lời kể gốc.
• Bảo tàng Săn cá voi Nantucket (Whaling Museum) ở Mỹ trưng bày hiện vật về nghề và câu chuyện Essex, có một bộ xương cá nhà táng lớn.