Ngày 2/7/1992, chính phủ Canada ra lệnh tạm ngừng đánh bắt cá tuyết phương bắc ngoài khơi Newfoundland và Labrador, vì đàn cá từng được coi là vô tận đã gần như biến mất. Lệnh tạm ngừng dự kiến hai năm nhưng kéo dài hơn ba thập kỷ, hàng chục nghìn người mất việc trong một ngày. Đây là ví dụ kinh điển nhất về khai thác quá mức: đàn cá không cạn dần cho người ta kịp thấy, mà sụp đổ đột ngột sau nhiều năm cảnh báo bị xem nhẹ.
Một ngư trường huyền thoại
Bãi Grand Banks ngoài khơi Newfoundland là vùng thềm lục địa nông, nơi dòng hải lưu lạnh Labrador gặp dòng nước ấm Gulf Stream. Nước nông, giàu dinh dưỡng, ánh sáng xuyên tới gần đáy, nên phù du nở rộ, nuôi một chuỗi thức ăn dày đặc. Cá tuyết Đại Tây Dương (Gadus morhua) là loài đứng giữa chuỗi đó và cũng là loài nuôi sống vùng này suốt gần năm thế kỷ.
Các ghi chép từ thời chuyến đi của John Cabot năm 1497 thường được dẫn lại rằng cá nhiều tới mức có thể múc lên bằng giỏ. Câu chuyện có màu cường điệu, nhưng điều chắc chắn là từ thế kỷ 16, ngư thuyền từ Bồ Đào Nha, Tây Ban Nha, Pháp, Anh đã vượt Đại Tây Dương tới đây mỗi mùa hè, đánh cá tuyết bằng câu tay, muối và phơi khô mang về châu Âu. Cá tuyết muối khô trở thành một mặt hàng thương mại lớn của thế giới Đại Tây Dương.
Suốt mấy trăm năm, nghề cá ở đây chủ yếu là thuyền nhỏ ven bờ với câu tay, câu dây, và về sau là bẫy cá tuyết đặt gần bờ. Sản lượng lớn nhưng tương đối ổn định, vì sức đánh bắt của con người còn nhỏ so với đàn cá.
Từ thuyền câu tới tàu nhà máy
Bước ngoặt đến sau Thế chiến thứ hai, với tàu lưới kéo đuôi có hầm cấp đông, chế biến ngay trên tàu. Những con tàu này kéo lưới cả ngày đêm, theo đàn cá tới cả mùa đông khi cá tụ tập đẻ trứng ở vùng nước sâu ngoài khơi, nơi trước đó gần như không ai với tới. Máy dò cá bằng sóng âm cho phép tìm chính xác những đàn tập trung dày nhất.
Đội tàu viễn dương từ nhiều nước đổ về. Sản lượng cá tuyết phương bắc vọt lên, đạt đỉnh vào năm 1968 với khoảng 800 nghìn tấn, gấp nhiều lần mức của các thế kỷ trước. Ngay sau đỉnh đó, sản lượng tụt dốc nhanh trong thập niên 1970.
Hy vọng sau năm 1977 và những con số quá lạc quan
Năm 1977, Canada mở rộng vùng quản lý nghề cá ra 200 hải lý tính từ bờ, phù hợp với xu thế chung của luật biển quốc tế lúc đó. Đội tàu nước ngoài phải rút khỏi phần lớn Grand Banks. Ai cũng tin đàn cá sẽ hồi lại và lần này người Canada sẽ quản lý cho tốt.
Cơ quan nghề cá Canada đặt tổng sản lượng cho phép hằng năm dựa trên đánh giá trữ lượng. Vấn đề là các đánh giá này dựa nhiều vào số liệu của đội tàu lưới kéo xa bờ, với chỉ số sản lượng trên một đơn vị cố gắng (CPUE) vẫn khá cao. Nhưng đó là ảo giác: tàu lưới kéo tìm và vét đúng những đàn cá còn tụ dày, nên mỗi giờ kéo vẫn ra nhiều cá, trong khi tổng số cá trên cả vùng đang giảm. Hiện tượng này về sau được gọi là "siêu ổn định" của chỉ số CPUE.
Trong khi đó, ngư dân ven bờ dùng bẫy và câu, những người phụ thuộc vào cá di cư vào gần bờ, đã thấy cá ít dần và nhỏ dần từ giữa thập niên 1980. Họ lên tiếng, nhưng kinh nghiệm của họ khi ấy bị coi là chuyện kể, không phải dữ liệu.
Đến cuối thập niên 1980, các nhà khoa học bắt đầu nhận ra những đánh giá trước đã ước lượng đàn cá quá cao, có thể gấp đôi. Một nhóm rà soát độc lập do nhà khoa học Leslie Harris dẫn đầu, công bố báo cáo năm 1990, khuyến nghị giảm mạnh sản lượng. Việc cắt giảm được thực hiện, nhưng chậm và không đủ, vì áp lực giữ việc làm cho cả một vùng sống dựa vào cá.
Mốc thời gian
- Thế kỷ 16–19: Nghề câu cá tuyết và cá muối khô nuôi sống Newfoundland.
- Thập niên 1950–1960: Tàu lưới kéo nhà máy cấp đông xuất hiện, khai thác cả bãi đẻ mùa đông.
- 1968: Sản lượng cá tuyết phương bắc đạt đỉnh, khoảng 800 nghìn tấn.
- 1977: Canada mở rộng vùng quản lý nghề cá ra 200 hải lý.
- Giữa thập niên 1980: Ngư dân ven bờ báo cá ít và nhỏ dần.
- 1989–1990: Đánh giá trữ lượng bị điều chỉnh mạnh; báo cáo rà soát của Harris.
- 2/7/1992: Lệnh tạm ngừng khai thác cá tuyết phương bắc.
- Thập niên 1990–2010: Đàn cá hồi rất chậm; tôm, cua tuyết phát triển và thành nghề mới.
- 2024: Canada tuyên bố chấm dứt lệnh tạm ngừng, mở lại khai thác thương mại với hạn mức thấp, trong khi giới khoa học còn tranh luận về mức độ phục hồi.
Vì sao đàn cá sụp đổ: các nguyên nhân được bàn
Khai thác quá mức là nguyên nhân chính
Phần lớn giới nghiên cứu đồng ý rằng khai thác vượt khả năng tái tạo trong nhiều thập kỷ, đặc biệt việc khai thác các đàn cá tụ tập đẻ trứng, là nguyên nhân chủ yếu. Đàn cá còn lại toàn cá trẻ, ít cá lớn tuổi đẻ nhiều trứng, nên sức phục hồi yếu dần.
Đánh bắt phụ và đổ bỏ
Cá tuyết nhỏ bị bắt rồi đổ bỏ không được tính đủ vào số liệu, làm mức khai thác thật cao hơn con số trên giấy.
Môi trường
Đầu thập niên 1990, nước biển vùng này lạnh bất thường, có thể làm cá tăng trưởng chậm và thay đổi phân bố. Môi trường được coi là yếu tố cộng thêm vào lúc đàn cá đã yếu, không phải nguyên nhân chính.
Hải cẩu
Đàn hải cẩu Greenland tăng lên và ăn cá tuyết thường được một số người nhắc tới. Đây là điểm còn tranh luận; nhiều nghiên cứu cho rằng vai trò của hải cẩu trong cú sụp đổ ban đầu là nhỏ, dù có thể làm chậm việc phục hồi.
Hệ quả: một vùng biển đổi khác
Về con người, lệnh tạm ngừng khiến khoảng ba mươi nghìn người ở Newfoundland và Labrador mất việc theo các ước tính thường được trích, gồm ngư dân và công nhân nhà máy chế biến. Đây được coi là đợt mất việc hàng loạt lớn nhất trong lịch sử Canada. Chính phủ phải lập các chương trình hỗ trợ thu nhập, đào tạo lại nghề. Nhiều làng chài nhỏ vắng hẳn người trẻ.
Về sinh thái, khi cá tuyết, loài săn mồi chính, gần như vắng mặt, những loài nó từng ăn như tôm phương bắc và cua tuyết tăng mạnh. Ngư dân chuyển sang đánh tôm, cua, và trong thời gian dài giá trị nghề cá của vùng thậm chí cao hơn thời cá tuyết. Nhưng hệ sinh thái đã sang một trạng thái khác, và việc cá tuyết quay lại không còn đơn giản là ngừng đánh bắt rồi chờ.
Góc nhìn hôm nay: bốn bài học cho mọi ngư trường
- Sản lượng tốt chưa chắc là đàn cá tốt. Tàu có công nghệ tìm cá giỏi có thể giữ sản lượng cao cho tới tận ngày cuối cùng. Cần khảo sát khoa học độc lập, không chỉ dựa vào số liệu khai thác.
- Nghe ngư dân ven bờ. Những người quan sát biển hằng ngày thường thấy dấu hiệu sớm hơn mô hình. Ngày nay nhiều chương trình quản lý đã đưa tri thức của ngư dân vào đánh giá.
- Phòng ngừa khi còn kịp. Chi phí của việc giảm khai thác sớm luôn nhỏ hơn chi phí của một cú sụp đổ.
- Bảo vệ bãi đẻ và cá lớn tuổi. Khai thác đàn cá đang tụ tập sinh sản là đánh vào chính khả năng phục hồi của nó.
Câu chuyện cá tuyết thường được dạy trong các khoá học về quản lý tài nguyên trên khắp thế giới. Ai muốn đọc thêm có thể tìm cuốn Cod: A Biography of the Fish That Changed the World của Mark Kurlansky (1997), một cuốn sách phổ thông dễ đọc về lịch sử cá tuyết, cùng các bài tổng quan khoa học về sự sụp đổ của đàn cá tuyết phương bắc. Ở St. John's, thủ phủ Newfoundland và Labrador, có nhiều bảo tàng và di tích về lịch sử nghề cá.
Câu hỏi thường gặp
Đàn cá tuyết Newfoundland sụp đổ năm nào?
Canada ra lệnh tạm ngừng khai thác cá tuyết phương bắc ngày 2/7/1992, khi đàn cá đã giảm xuống chỉ còn một phần rất nhỏ so với trước. Sản lượng đã tụt dốc từ sau đỉnh năm 1968.
Vì sao cá tuyết ở Grand Banks biến mất?
Nguyên nhân chính là khai thác quá mức trong nhiều thập kỷ, nhất là tàu lưới kéo nhà máy khai thác cả bãi đẻ, cộng với đánh giá trữ lượng quá lạc quan. Nước lạnh bất thường đầu thập niên 1990 có thể góp thêm khi đàn cá đã yếu.
Bao nhiêu người mất việc khi nghề cá tuyết đóng cửa?
Theo các ước tính thường được trích, khoảng ba mươi nghìn người ở Newfoundland và Labrador mất việc, gồm ngư dân và công nhân chế biến. Đây được coi là đợt mất việc hàng loạt lớn nhất trong lịch sử Canada.
Cá tuyết Newfoundland đã phục hồi chưa?
Phục hồi rất chậm và còn tranh luận. Năm 2024, Canada chấm dứt lệnh tạm ngừng và mở lại khai thác thương mại với hạn mức thấp, nhưng đàn cá vẫn còn xa mức trước những năm 1960.
Bài học từ vụ cá tuyết là gì?
Sản lượng cao chưa chắc đàn cá khoẻ, cần khảo sát khoa học độc lập, nghe kinh nghiệm ngư dân ven bờ và giảm khai thác sớm theo tinh thần phòng ngừa. Bảo vệ bãi đẻ và cá lớn tuổi là điều kiện để đàn cá tự hồi phục.
