Phim kinh dị biển sâu là dòng phim đặt nhân vật vào trạm nghiên cứu, giàn khoan hay tàu lặn dưới đáy đại dương rồi cho họ đối mặt với sinh vật lạ, áp suất và bóng tối. Các phim tiêu biểu gồm Sphere (1998), The Meg (2018), Underwater (2020), cùng "đợt sóng" phim dưới nước năm 1989 như Leviathan và DeepStar Six. Chúng thường sai ở phần quái vật nhưng lại đúng đáng ngạc nhiên ở phần nỗi sợ: biển sâu thật sự là môi trường mà một sai sót nhỏ cũng không thể sửa. Bài này đối chiếu những gì phim cho thấy với khoa học biển sâu.
Vì sao biển sâu là bối cảnh kinh dị hoàn hảo
Các nhà biên kịch thích biển sâu vì nó gom đủ những yếu tố làm khán giả bất an, và mỗi yếu tố đều có thật:
- Bóng tối tuyệt đối. Dưới khoảng một nghìn mét, ánh nắng không còn. Thứ duy nhất nhìn thấy là vùng sáng của đèn pha, ngoài vùng ấy là đen kịt.
- Áp suất. Cứ xuống thêm mười mét nước, áp suất tăng thêm khoảng một atmosphere. Ở độ sâu vài nghìn mét, một vết nứt trên vỏ tàu không phải sự cố mà là thảm hoạ.
- Không có lối thoát nhanh. Người sống lâu dưới áp suất cao không thể ngoi lên ngay; họ phải giảm áp chậm, có khi nhiều ngày. Phim gọi đó là cái bẫy; ngoài đời đó là quy trình sinh tử.
- Sinh vật thật đã đủ lạ. Cá cần câu với ngọn đèn trên đầu, cá răng nanh, mực ma cà rồng, những loài trong suốt tự phát sáng. Nhà làm phim không cần bịa nhiều để khán giả thấy "ngoài hành tinh".
Năm 1989: mùa phim dưới nước
Năm 1989 có một hiện tượng lạ: ít nhất ba phim lớn về con người bị mắc kẹt dưới đáy biển ra rạp gần như cùng lúc. Bên cạnh The Abyss của James Cameron, có Leviathan của đạo diễn George P. Cosmatos, về một trạm khai mỏ dưới đáy biển nơi thợ mỏ biến đổi thành sinh vật quái dị sau khi tiếp xúc với một con tàu đắm, và DeepStar Six của Sean S. Cunningham, về một trạm quân sự dưới biển đánh thức một sinh vật cổ.
Ngoài The Abyss được nhớ vì kỹ xảo, hai phim kia chủ yếu được nhắc như ví dụ của công thức "quái vật trong căn phòng kín", chuyển từ tàu vũ trụ của Alien (1979) xuống đáy biển. Điều đáng chú ý là cả ba đều chọn bối cảnh trạm làm việc dưới đáy biển, một hình ảnh được truyền cảm hứng từ các dự án nhà ở dưới nước có thật của thập niên 1960.
Sphere: tiểu thuyết khoa học, phim chậm rãi
Sphere là tiểu thuyết năm 1987 của Michael Crichton, được Barry Levinson chuyển thành phim năm 1998. Một nhóm chuyên gia được đưa xuống một trạm dưới đáy Thái Bình Dương, sâu khoảng ba trăm mét, để khảo sát một con tàu lạ nằm dưới đáy biển. Bên trong có một quả cầu kim loại, và những ai chạm vào nó bắt đầu biến nỗi sợ của mình thành hiện thực.
Phần hư cấu là quả cầu. Phần đáng khen, nhất là trong tiểu thuyết, là cách Crichton tả cuộc sống ở trạm áp suất cao: nhân vật thở hỗn hợp có heli thay vì không khí thường, giọng nói biến thành the thé vì heli, và khi muốn trở về mặt nước họ phải ngồi giảm áp nhiều ngày. Đây là những chi tiết có thật của lặn bão hoà, kỹ thuật mà thợ lặn công nghiệp dùng khi làm việc dài ngày ở độ sâu lớn.
The Meg: cá mập cổ và "lớp nước lạnh" không có thật
The Meg (2018), chuyển thể từ tiểu thuyết của Steve Alten, đưa megalodon, loài cá mập khổng lồ đã tuyệt chủng, sống lại trong một hệ sinh thái bí mật dưới rãnh Mariana. Trong phim, hệ sinh thái này được che giấu suốt hàng triệu năm bởi một lớp nước lạnh như cái nắp, ngăn mọi thứ bên dưới trồi lên.
Đây là chỗ khoa học sai nặng nhất. Trong đại dương thật, nhiệt độ giảm dần từ mặt xuống đáy. Lớp chuyển nhiệt (thermocline) là một vùng nước mà nhiệt độ giảm nhanh, nằm ở tầng trên, khoảng vài trăm mét đầu, không phải một tấm màn ở đáy vực. Dưới đáy rãnh Mariana, nước lạnh chỉ vài độ C, không có tầng nước ấm nào bị "nhốt" bên dưới. Và megalodon đã tuyệt chủng khoảng 3,6 triệu năm trước theo các ước tính gần đây; không có hoá thạch hay dấu vết nào cho thấy nó còn sống.
Một chi tiết nữa: megalodon là cá mập của vùng biển ven bờ và biển ấm, săn cá voi và thú biển. Nó không phải sinh vật biển sâu. Phim đặt nó ở đáy rãnh sâu nhất thế giới chỉ vì cần một nơi đủ xa lạ để giấu nó.
Underwater: đi bộ dưới đáy rãnh sâu nhất
Underwater (2020) của đạo diễn William Eubank, với Kristen Stewart đóng chính, đặt nhân vật trong một trạm khoan dưới đáy rãnh Mariana. Sau một trận động đất, trạm vỡ, và những người sống sót phải mặc bộ đồ chịu áp đi bộ qua đáy biển tới một trạm khác. Phim dần tiết lộ những sinh vật lạ mà theo chính đạo diễn có liên hệ với thần thoại Cthulhu của nhà văn H. P. Lovecraft.
Về khoa học, chi tiết khó tin nhất là con người mặc đồ đi bộ ở độ sâu hàng nghìn mét. Các bộ đồ lặn cứng chịu áp (giữ áp suất bên trong bằng một atmosphere) hiện chỉ dùng được tới khoảng vài trăm mét. Ở đáy rãnh Mariana, áp suất hơn một nghìn lần trên mặt nước; chỉ những tàu lặn với vỏ titan hoặc gốm dày và robot mới xuống tới đó. Phim cũng cho thấy vết nứt rỉ nước từ từ; ngoài đời, khi vỏ tàu ở độ sâu rất lớn hỏng, nó sụp vào trong gần như tức thì.
Bảng đối chiếu: phim nói gì, biển sâu thật ra sao
| Mô típ phim | Ví dụ | Thực tế |
|---|---|---|
| Quái vật khổng lồ sống dưới vực | The Meg, Underwater | Biển sâu nghèo thức ăn; phần lớn sinh vật ở đó nhỏ, chậm, tiết kiệm năng lượng. Những loài lớn như mực khổng lồ, cá mập Greenland có thật nhưng không phải quái vật săn người. |
| Giọng the thé khi thở heli | Sphere | Đúng. Heli làm âm thanh đi nhanh hơn trong đường thở, đổi âm sắc giọng nói. Thợ lặn bão hoà dùng thiết bị giải mã giọng để nghe nhau rõ hơn. |
| Phải giảm áp nhiều ngày | Sphere, The Abyss | Đúng với lặn bão hoà: sau khi sống ở áp suất cao, thợ lặn phải giảm áp từ từ trong buồng, có khi nhiều ngày. |
| Ảo giác do say nitơ | 47 Meters Down (2017) | Say nitơ có thật khi lặn sâu bằng không khí, gây phán đoán kém, hưng phấn, chậm phản ứng, giống say rượu. Ảo giác sống động kéo dài như phim là cường điệu. |
| Vỏ tàu nứt dần rồi rỉ nước | Nhiều phim | Ở độ sâu nông có thể rỉ nước; ở độ sâu rất lớn, hỏng vỏ thường là sụp đổ tức thì. |
| Đáy biển như mặt đất rắn để đi bộ | Underwater | Phần lớn đáy biển sâu phủ lớp bùn mịn, chỉ cần chạm nhẹ đã cuộn lên mù mịt. |
Lovecraft, thành phố chìm R'lyeh và tiếng "Bloop"
Nhiều phim kinh dị biển sâu mang bóng dáng H. P. Lovecraft, nhà văn Mỹ đầu thế kỷ 20. Truyện ngắn Dagon (1919) của ông kể về một thuỷ thủ trôi dạt tới vùng đáy biển vừa nhô lên và thấy một sinh vật khổng lồ. Truyện The Call of Cthulhu, đăng năm 1928, đặt một thực thể cổ xưa ngủ dưới thành phố chìm R'lyeh ở nam Thái Bình Dương. Ý tưởng về một thứ khổng lồ, cổ xưa, đang ngủ dưới đáy biển chưa ai khám phá trở thành nền tảng của cả một dòng kinh dị.
Năm 1997, mạng thiết bị thuỷ âm của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA) thu được một âm thanh tần số thấp rất mạnh ở nam Thái Bình Dương, được đặt tên là "Bloop". Vì nguồn âm nằm không xa toạ độ mà người hâm mộ gán cho R'lyeh, "Bloop" nhanh chóng thành huyền thoại trên mạng về một con quái vật biển sâu. Về sau, NOAA kết luận âm thanh này phù hợp với tiếng băng vỡ, tức các trận "động đất băng" khi băng ở vùng Nam Cực nứt gãy. Câu chuyện "Bloop" là ví dụ tốt về việc một hiện tượng có thật được khoác áo kinh dị.
Góc nhìn hôm nay: xem phim sợ, hiểu biển thật
- Xem phim như phim: những tình huống lặn trong phim kinh dị, như lặn sâu không bạn lặn, ngoi nhanh, nín thở, là những điều mọi khoá lặn bình khí cấm. Muốn xuống nước, hãy học khoá có chứng chỉ, có người hướng dẫn.
- Đối chiếu với biển sâu thật: sau khi xem một phim, mở video lặn robot của MBARI, NOAA Ocean Exploration hoặc Schmidt Ocean Institute. Biển sâu thật chậm, im lặng, đẹp kỳ lạ, và gần như không có gì muốn tấn công con người.
- Đọc tiểu thuyết Sphere của Crichton nếu muốn phần kỹ thuật lặn bão hoà; đọc truyện Lovecraft nếu muốn hiểu gốc của nỗi sợ "thứ cổ xưa dưới đáy biển".
- Tìm hiểu một con quái vật thật: cá răng nanh, cá rồng biển sâu hay rận biển khổng lồ trông đáng sợ hơn mọi sinh vật trong phim, nhưng phần lớn chỉ dài bằng bàn tay.
Câu hỏi thường gặp
Phim kinh dị biển sâu nào nên xem?
Những phim hay được nhắc gồm The Abyss (1989), Sphere (1998), The Meg (2018) và Underwater (2020). Nếu thích không khí ngột ngạt, Underwater và Sphere hợp hơn; nếu thích giải trí nhẹ, The Meg dễ xem hơn.
Megalodon có còn sống dưới rãnh Mariana không?
Không. Megalodon tuyệt chủng khoảng 3,6 triệu năm trước theo các ước tính gần đây, và vốn là cá mập vùng biển ven bờ, biển ấm chứ không sống ở biển sâu. Lớp nước lạnh che giấu hệ sinh thái trong The Meg là hư cấu.
Con người có thể đi bộ dưới đáy rãnh Mariana không?
Không. Áp suất ở đó gấp hơn một nghìn lần trên mặt nước; các bộ đồ lặn cứng chịu áp hiện chỉ dùng được tới vài trăm mét. Chỉ tàu lặn có vỏ titan dày hoặc robot mới xuống được đáy rãnh.
Tiếng Bloop dưới biển là gì?
"Bloop" là âm thanh tần số thấp NOAA thu được ở nam Thái Bình Dương năm 1997. Từng bị đồn là tiếng quái vật biển, nhưng NOAA về sau kết luận nó phù hợp với tiếng băng vỡ ở vùng Nam Cực.
Vì sao giọng nói bị the thé khi thở heli?
Âm thanh đi trong heli nhanh hơn trong không khí, làm thay đổi cộng hưởng trong đường thở và khiến giọng the thé. Thợ lặn bão hoà thở hỗn hợp có heli ở độ sâu lớn nên dùng thiết bị giải mã giọng để liên lạc.
