Nhiếp ảnh dưới nước: lịch sử, vì sao ảnh bị xanh và cách chụp đẹp

Nhiếp ảnh dưới nước là chụp ảnh khi máy ảnh và thường cả người chụp ở dưới mặt nước. Khó nhất của nó không nằm ở thiết bị chống nước, mà ở chính nước: nước nuốt màu đỏ chỉ sau vài mét, làm ảnh ngả xanh; các hạt lơ lửng phản chiếu đèn flash thành "bão tuyết" trắng; và mọi vật trông gần hơn, to hơn thực tế. Hiểu ba điều này, cộng với kỹ năng lặn vững, là nền tảng của mọi bức ảnh biển đẹp, từ con cá hề trong hải quỳ đến sinh vật biển sâu do robot chụp ở độ sâu hàng nghìn mét.

Lịch sử: từ chiếc hộp buộc vào cọc đến máy ảnh lặn chuyên dụng

Vì sao ảnh dưới nước bị xanh: nước nuốt màu

Ánh sáng mặt trời gồm đủ màu. Khi đi qua nước, các màu bị hấp thụ không đều: đỏ mất trước tiên, chỉ sau vài mét đã yếu đi rõ rệt; tiếp theo là cam, rồi vàng. Ở độ sâu khoảng mười mét, phần lớn màu đỏ đã biến mất, mọi thứ ngả xanh lam hoặc xanh lục. Một con cá đỏ rực trên mặt nước có thể trông nâu xám ở độ sâu hai mươi mét.

Lưu ý quan trọng: ánh sáng bị hấp thụ theo tổng quãng đường đi trong nước, gồm cả từ mặt nước xuống chủ thể và từ chủ thể tới ống kính. Vì vậy chụp con cá cách ống kính ba mét ở độ sâu năm mét cũng có thể mất màu như chụp sát ở độ sâu tám mét.

Cách lấy lại màu

• Đèn flash hoặc đèn liên tục: mang ánh sáng đủ phổ theo mình, chiếu vào chủ thể ở cự ly gần. Đây là cách chính của ảnh dưới nước có màu sắc rực rỡ.
• Cân bằng trắng thủ công: ở vùng nước nông, nhiều máy cho phép chụp một tấm bảng trắng dưới nước để máy tự hiệu chỉnh màu.
• Kính lọc đỏ: hay dùng cho quay video ở vùng nước nông có nhiều ánh nắng, để bù phần đỏ bị mất.
• Chỉnh sửa sau: chụp ở định dạng RAW cho phép chỉnh màu nhiều hơn, nhưng không thể tạo lại màu đỏ đã hoàn toàn mất.

"Bão tuyết" trắng: hạt lơ lửng và cách đặt đèn

Nước biển, dù trong, luôn chứa hạt lơ lửng: phù du, cát mịn, mảnh vụn hữu cơ. Khi đèn flash gắn sát máy ảnh chiếu thẳng ra trước, những hạt nằm giữa ống kính và chủ thể sáng bừng lên, tạo thành các đốm trắng như tuyết trong ảnh. Hiện tượng này gọi là tán xạ ngược (backscatter).

Cách khắc phục cơ bản:

1. Đến gần hơn: càng ít nước giữa ống kính và chủ thể, càng ít hạt, càng ít mất màu. Câu nói quen của dân chụp ảnh lặn là "đến gần, rồi đến gần thêm".
2. Đưa đèn ra xa máy ảnh: đèn gắn trên tay đòn dài, chếch sang hai bên và hơi chiếu ra ngoài, sao cho vùng sáng nhất chạm chủ thể còn vùng nước ngay trước ống kính nằm trong bóng tối.
3. Giữ không khuấy cát: một cú đạp chân vụng về sát đáy làm mù cả vùng nước. Đây là lý do kiểm soát độ nổi quan trọng hơn mọi thiết bị.

Mọi thứ trông to hơn: khúc xạ và ống kính

Khi ánh sáng đi từ nước qua kính phẳng của hộp máy vào không khí bên trong, nó bị bẻ cong. Hệ quả là dưới nước, vật trông gần hơn khoảng một phần tư và to hơn khoảng một phần ba so với thực tế. Mắt thợ lặn qua mặt nạ cũng thấy như vậy.

Với ống kính góc rộng, kính phẳng còn làm hẹp góc nhìn và làm méo, mờ ở rìa ảnh. Giải pháp là dùng cửa kính hình vòm (dome port), giúp giữ gần nguyên góc nhìn của ống kính. Từ đó hình thành hai trường phái chính:

• Chụp cận cảnh (macro): sinh vật nhỏ như sên biển, tôm, cá bống, hải quỳ; ống kính macro sau kính phẳng; ít bị ảnh hưởng bởi độ trong của nước.
• Chụp góc rộng: rạn san hô, đàn cá, xác tàu, người lặn; ống kính góc rộng sau kính vòm; cần nước trong và kỹ thuật đặt đèn tốt.

Một kiểu ảnh đặc trưng là ảnh "chia đôi" (split shot): nửa trên chụp cảnh trên mặt nước, nửa dưới chụp cảnh dưới nước, nhờ kính vòm lớn đặt ngang mặt nước. Nhiếp ảnh gia David Doubilet của National Geographic nổi tiếng với kiểu ảnh này.

Chụp biển sâu: khi người chụp là robot

Dưới vài trăm mét, con người hầu như không thể chụp trực tiếp bằng lặn bình khí. Ảnh và video biển sâu hôm nay chủ yếu do robot điều khiển từ xa (ROV), tàu lặn có người lái và máy ảnh tự động thả xuống đáy. Máy ảnh phải nằm trong vỏ chịu áp suất hàng trăm atmosphere, đèn phải đủ mạnh để chiếu trong bóng tối tuyệt đối nhưng không làm sinh vật hoảng sợ.

Các viện như MBARI ở California hay Schmidt Ocean Institute công bố nhiều video lặn robot, có khi phát trực tiếp, cho thấy những loài chưa từng được chụp. Một số máy quay biển sâu dùng ánh sáng đỏ, loại mà nhiều sinh vật biển sâu không nhìn thấy, để quan sát hành vi tự nhiên mà không làm chúng bỏ chạy.

Đạo đức khi chụp: bức ảnh không quan trọng hơn con vật

• Không chạm, không di chuyển sinh vật để có góc đẹp hơn. Đặt một con sên biển lên nền san hô sặc sỡ cho đẹp ảnh là việc nhiều cuộc thi ảnh cấm và nhiều nhà khoa học lên án.
• Không đuổi theo rùa, cá đuối, cá mập để chụp. Con vật bị dồn sẽ căng thẳng và bỏ đi, và người chụp cũng dễ quên độ sâu.
• Không quỳ, chống tay lên san hô. Nếu cần giữ thăng bằng, chỉ chạm một ngón tay vào đá trơ hoặc cát.
• Hạn chế đèn flash liên tục vào cùng một con vật. Một nghiên cứu năm 2017 trên cá ngựa không thấy đèn flash gây hại rõ rệt, nhưng nhiều khu bảo tồn vẫn khuyến nghị hạn chế số lần chụp mỗi cá thể, và một số nơi có quy định riêng, cần hỏi trước.

An toàn: máy ảnh là thứ làm thợ lặn quên mọi thứ

Người hướng dẫn lặn thường nói máy ảnh là một "vật gây xao nhãng". Khi mải nhìn qua màn hình, thợ lặn dễ quên theo dõi độ sâu, lượng khí, thời gian lặn và bạn lặn. Vì vậy nguyên tắc chung là chỉ mang máy ảnh khi đã lặn vững, kiểm soát độ nổi tốt, đã có chứng chỉ và lặn cùng người hướng dẫn hoặc bạn lặn. Nhiều hệ thống đào tạo có khoá chuyên đề chụp ảnh dưới nước dành cho người đã có chứng chỉ cơ bản.

Một lời nhắc thực tế: điện thoại "chống nước" theo tiêu chuẩn IP chỉ được kiểm tra ngâm tĩnh trong nước ngọt ở độ sâu nhỏ, trong thời gian ngắn. Nó không được thiết kế để mang xuống biển khi lặn. Muốn chụp bằng điện thoại khi lặn, cần hộp chống nước chuyên dụng có ghi rõ độ sâu chịu được.

Góc nhìn hôm nay: bắt đầu từ đâu

• Bắt đầu ở vùng nước nông khi lặn ống thở: ánh nắng mạnh, màu còn đủ, không cần đèn.
• Tập chụp những thứ không bỏ chạy: san hô, hải quỳ, sao biển, cá hề quanh hải quỳ. Ở Việt Nam, những vùng biển có rạn san hô như Nha Trang, Côn Đảo, Phú Quốc là nơi nhiều người tập chụp đầu tiên.
• Xem ảnh của các cuộc thi như Underwater Photographer of the Year hay hạng mục dưới nước của Wildlife Photographer of the Year để học bố cục và cách đặt đèn.
• Học lặn trước, học chụp sau: mọi nhiếp ảnh gia dưới nước giỏi đều là thợ lặn giỏi trước đã.