Lặn xác tàu đắm: vì sao hấp dẫn, nguy hiểm ở đâu và luật ứng xử

Lặn xác tàu đắm hấp dẫn vì mỗi con tàu vừa là một câu chuyện lịch sử vừa là một rạn san hô nhân tạo đầy sinh vật. Nguy hiểm nằm ở chỗ xác tàu thường sâu, nhiều mép kim loại sắc, dây lưới vướng, và bên trong là môi trường có mái che: không thể ngoi thẳng lên, bùn khuấy lên là mất hết tầm nhìn. Người lặn giải trí ngắm xác tàu từ bên ngoài; vào bên trong chỉ dành cho người đã được đào tạo chuyên.

Vì sao xác tàu cuốn hút người lặn

Một con tàu nằm dưới đáy biển vài chục năm sẽ thành nơi bám của san hô, hải quỳ, bọt biển, hà. Cá nhỏ trú trong khoang, cá lớn đi săn quanh thân tàu. Ở vùng đáy cát bằng phẳng, xác tàu là một "ốc đảo" hiếm hoi nên sinh vật tụ về rất dày. Nhiều nước còn chủ động đánh chìm tàu cũ đã làm sạch dầu và vật liệu độc hại để tạo rạn nhân tạo, vừa thu hút người lặn vừa giảm áp lực lên rạn tự nhiên.

Với nhiều người, sức hút còn là lịch sử. Ví dụ tàu chở khách SS Yongala chìm trong một cơn bão năm 1911 ngoài khơi bang Queensland, Úc, mang theo toàn bộ người trên tàu; xác tàu được tìm thấy vài chục năm sau và nay là một trong những điểm lặn nổi tiếng nhất nước Úc. Nó được pháp luật Úc bảo vệ như di sản, người lặn chỉ được ngắm bên ngoài, không được vào trong. Câu chuyện đó cho thấy hai mặt của lặn xác tàu: rất đẹp, và là nơi cần sự tôn trọng.

Xác tàu là di sản và có khi là nơi an nghỉ

Nhiều con tàu chìm cùng thuỷ thủ và hành khách. Với gia đình họ và với luật pháp nhiều nước, xác tàu là một ngôi mộ dưới nước. Người lặn có văn hoá ứng xử như khi vào một nghĩa trang: nhẹ nhàng, không đùa cợt, không tạo dáng chụp ảnh phản cảm, không xê dịch bất cứ thứ gì.

Về mặt pháp lý, cần nhớ mấy điểm:

• Công ước UNESCO năm 2001 về bảo vệ di sản văn hoá dưới nước đặt nguyên tắc ưu tiên bảo tồn tại chỗ, không khai thác thương mại di sản. Công ước áp dụng cho dấu tích đã nằm dưới nước ít nhất 100 năm.
• Nhiều nước có luật riêng cấm lấy hiện vật, cấm vào bên trong, thậm chí cấm lặn nếu không có giấy phép ở những xác tàu được bảo vệ.
• Ở Việt Nam, theo pháp luật về di sản văn hoá, di vật và cổ vật dưới nước thuộc quản lý của Nhà nước; thăm dò, khai quật khảo cổ dưới nước phải được cơ quan có thẩm quyền cho phép. Người lặn phát hiện dấu tích tàu cổ hay hiện vật lạ nên ghi nhận vị trí và báo cho chính quyền địa phương hoặc cơ quan văn hoá, không tự trục vớt.

Quy tắc đơn giản cho mọi người lặn: chỉ mang về ảnh, chỉ để lại bọt khí. Một chiếc đinh đồng, một mảnh gốm nhặt "làm kỷ niệm" có thể là chi tiết giúp nhà khảo cổ xác định niên đại cả con tàu. Mỗi người lấy một món, vài năm sau xác tàu trơ trụi.

Nguy hiểm thật sự nằm ở đâu

Bên trong xác tàu: ranh giới người lặn giải trí không bước qua

Khoang tàu là môi trường có mái che (overhead environment). Ở ngoài trời, khi gặp chuyện, về nguyên tắc bạn vẫn có đường thẳng lên mặt nước. Trong khoang tàu thì không: phải tìm đúng đường ra, có khi qua nhiều cửa, nhiều hành lang.

Những gì xảy ra bên trong mà người chưa học không lường được:

• Bùn mù (silt-out): lớp trầm tích mịn đọng hàng chục năm, một cú đá chân vịt sai là cả khoang trắng đục, tầm nhìn bằng không trong vài giây và kéo dài nhiều phút.
• Bóng khí làm rơi gỉ sét từ trần xuống, cũng làm đục nước.
• Cửa và hành lang hẹp dễ làm vướng bình, vướng ống.
• Tâm lý: chật hẹp, tối, một chút hoảng có thể làm thở gấp và tiêu khí rất nhanh.

Vì vậy các hệ đào tạo chia rõ: khoá chuyên đề lặn xác tàu giải trí dạy ngắm bên ngoài, lập kế hoạch, và chỉ cho phép vào hạn chế ở những khu rộng, thường chỉ trong vùng còn nhìn thấy ánh sáng tự nhiên từ lối ra, có huấn luyện viên. Vào sâu hoàn toàn bên trong là lĩnh vực của lặn xác tàu kỹ thuật, với dây dẫn đường, khí dự phòng và nhiều năm kinh nghiệm. Với người mới, câu trả lời đơn giản: không chui vào trong, dù cửa trông rộng và bên trong trông sáng.

Một lần lặn xác tàu bên ngoài diễn ra thế nào

1. Buổi phổ biến: hướng dẫn viên vẽ sơ đồ tàu, chỉ chỗ neo, tuyến bơi, những phần cấm lại gần, độ sâu tối đa và mức khí quay về.
2. Xuống theo dây neo: tay giữ dây, kiểm soát tốc độ, cân bằng tai sớm.
3. Tham quan: thường đi từ phần sâu nhất (mũi hoặc đáy thân tàu) trước, rồi dần lên phần nông như boong, cột buồm.
4. Quan sát chứ không chạm: chân vịt cao hơn thân tàu, tư thế nằm ngang, nhìn vào các ô cửa từ bên ngoài.
5. Quay về dây neo khi tới mức khí đã thống nhất, lên chậm, dừng an toàn.

Người chụp ảnh nên thêm một nguyên tắc: mải ngắm qua ống kính thì rất dễ chìm dần hoặc trôi vào gần một mép thép. Để bạn lặn theo dõi độ sâu và khoảng cách giúp.

Sinh vật trên xác tàu: ngắm đúng cách

Thân tàu phủ đầy san hô mềm, bọt biển, hải quỳ, giun ống. Cá mú, cá hồng, cá khế hay tụ thành đàn quanh tàu. Ở nhiều nơi còn có cá chình biển ẩn trong lỗ thủng và tôm, cua trong khe. Nguyên tắc ứng xử giống mọi điểm lặn: không chạm, không cho cá ăn, không vịn vào thân tàu phủ sinh vật, không dùng tay xua cá ra khỏi hốc để chụp ảnh. Lưu ý thêm ở xác tàu: cá mù làn hay lượn sát thân tàu, còn cá mặt quỷ và vài loài cùng họ ngụy trang nằm im trên mặt kim loại phủ tảo, rất khó nhận ra. Cả hai đều có gai độc, thêm một lý do để không đặt tay lên tàu.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu một con tàu trước khi lặn

Phần thú vị nhất của lặn xác tàu bắt đầu từ trên bờ: tìm đọc con tàu được đóng ở đâu, chở gì, chìm trong hoàn cảnh nào. Nhiều bảo tàng hàng hải, bảo tàng khảo cổ học dưới nước trên thế giới có trưng bày hiện vật trục vớt hợp pháp, giúp bạn hình dung con tàu trước khi nhìn thấy nó dưới nước. Ở Việt Nam, các bảo tàng có hiện vật từ những con tàu cổ đã được khai quật khoa học là nơi tốt để bắt đầu. Hiểu câu chuyện rồi, bạn sẽ ngắm con tàu với con mắt khác, và tự khắc không muốn chạm vào nó.