Âm thanh đại dương trong âm nhạc: La Mer, tiếng cá voi và hò biển

Biển đi vào âm nhạc theo hai cách. Cách thứ nhất là nhạc sĩ dùng dàn nhạc để gợi tả biển, như Mendelssohn với hang Fingal, Wagner với cơn bão của Người Hà Lan bay, Debussy với La Mer năm 1905. Cách thứ hai là chính âm thanh của biển được thu lại và trở thành âm nhạc, nổi tiếng nhất là album tiếng hát cá voi lưng gù năm 1970, thứ đã góp phần khởi động phong trào bảo vệ cá voi. Ở giữa hai cách ấy là những bài hò, bài hát của người đi biển, từ hò bả trạo trong lễ cúng cá Ông ở Việt Nam tới những bài hát thuỷ thủ của tàu săn cá voi phương Tây.

Biển trong dàn nhạc cổ điển: những tác phẩm nên nghe

Mendelssohn và hang Fingal

Năm 1829, Felix Mendelssohn khi ấy mới hai mươi tuổi đi thuyền tới đảo Staffa ngoài khơi Scotland, nơi có hang Fingal với những cột đá bazan hình lục giác dựng đứng như ống đàn organ. Ông ghi ngay vài nhịp nhạc vào thư gửi gia đình, và từ đó phát triển thành khúc mở màn Hebrides. Âm hình mở đầu, lặp đi lặp lại và dâng lên hạ xuống, thường được nghe như tiếng sóng vỗ vào vách đá. Đây là một trong những ví dụ đầu tiên về nhạc giao hưởng vẽ cảnh biển cụ thể.

Wagner và chuyến vượt biển trong bão

Năm 1839, Richard Wagner rời Riga bằng một con tàu nhỏ để trốn nợ, và gặp bão lớn trên biển Bắc, phải trú vào một vịnh hẹp ở bờ biển Na Uy. Ông kể rằng tiếng hô của thuỷ thủ vang vọng giữa vách đá đã gợi cho ông nhạc của Người Hà Lan bay, nhạc kịch về một thuyền trưởng bị nguyền phải lênh đênh trên biển mãi mãi. Khúc mở màn của nhạc kịch là một trong những cơn bão dữ dội nhất từng được viết cho dàn nhạc.

Debussy và La Mer

La Mer gồm ba phác hoạ giao hưởng: "Từ bình minh tới trưa trên biển", "Trò đùa của sóng" và "Đối thoại của gió và biển", công diễn lần đầu ở Paris năm 1905. Debussy yêu cầu dùng một phần bức tranh khắc gỗ Sóng lừng ngoài khơi Kanagawa của Hokusai làm bìa bản in đầu tiên. Ông viết phần lớn tác phẩm ở xa biển và nói rằng mình dựa vào ký ức hơn là ngồi trước sóng.

Cái mới của La Mer là nó không kể chuyện. Không có con tàu, không có anh hùng, chỉ có màu sắc âm thanh thay đổi liên tục, như ánh nắng trên mặt nước thay đổi từng phút. Nghe La Mer sau khi nghe Wagner, người ta thấy rõ hai cách nhìn biển: một bên là bi kịch con người trên biển, một bên là bản thân biển.

Khi biển tự hát: album tiếng cá voi năm 1970

Thập niên 1950–1960, các kỹ sư làm việc với thiết bị thuỷ âm ở vùng biển Bermuda thu được những âm thanh lạ, trầm bổng, kéo dài. Đó là tiếng của cá voi lưng gù. Nhà sinh học Roger Payne cùng các cộng sự nghiên cứu những bản thu này và phát hiện chúng có cấu trúc lặp lại theo chu kỳ, như những bài hát thật. Năm 1971, Payne và Scott McVay công bố phát hiện trên tạp chí Science.

Trước đó một năm, năm 1970, album Songs of the Humpback Whale ("Những bài hát của cá voi lưng gù") được phát hành, chỉ gồm tiếng cá voi thu dưới biển. Album bán rất chạy, trở thành một trong những đĩa nhạc thiên nhiên thành công nhất từng có. Tiếng cá voi lần đầu vào phòng khách của hàng triệu gia đình, đúng lúc phong trào "Cứu lấy cá voi" đang hình thành. Nhiều nhà hoạt động về sau nói rằng nghe được cá voi "hát" đã khiến công chúng không còn nhìn chúng như kho dầu nổi.

Từ đĩa nhạc đến không gian vũ trụ

• Năm 1970, nữ ca sĩ dân ca Mỹ Judy Collins thu một bài hát cũ về săn cá voi, hát cùng tiếng cá voi lưng gù làm nền.
• Cũng năm 1970, nhà soạn nhạc Alan Hovhaness viết tác phẩm giao hưởng And God Created Great Whales, trong đó dàn nhạc chơi xen kẽ với băng thu tiếng cá voi.
• Năm 1971, George Crumb viết Vox Balaenae ("Tiếng cá voi") cho ba nhạc công đeo mặt nạ, chơi dưới ánh đèn xanh, mô phỏng tiếng biển bằng sáo, cello và piano.
• Năm 1977, tiếng cá voi lưng gù được đưa vào Đĩa Vàng gắn trên hai tàu thăm dò Voyager, cùng các âm thanh khác của Trái Đất gửi vào không gian.
• Năm 1979, tạp chí National Geographic phát hành kèm một số báo đĩa mềm tiếng cá voi, với số lượng in hơn mười triệu bản.

Cơ chế cá voi tạo ra và thay đổi bài hát qua từng năm là một đề tài sinh học riêng; điều đáng nói ở đây là âm thanh ấy đã thay đổi cách con người cảm nhận biển.

Hò biển, hát bả trạo: âm nhạc của người đi biển Việt Nam

Ở Việt Nam, âm nhạc gắn với biển trước hết là âm nhạc lao động và nghi lễ. Ngư dân các làng biển có những điệu hò khi chèo thuyền, kéo lưới, giữ nhịp cho cả nhóm cùng ra sức. Mỗi vùng có điệu riêng, lời thường ứng tác, kể chuyện nghề, chuyện sóng gió, chuyện người ở nhà.

Ở nhiều làng biển miền Trung, trong lễ cúng cá Ông và lễ cầu ngư, có hình thức hát bả trạo (còn viết bá trạo): một nhóm người đứng thành hàng như trên thuyền, vừa diễn động tác chèo, vừa hát theo lời người cầm nhịp, tái hiện chuyến ra khơi, gặp nạn và được Ông cứu. Đây là chỗ âm nhạc, nghi lễ và nghề biển hoà vào nhau.

Trong ca khúc hiện đại, biển là đề tài quen thuộc, từ những bài phổ thơ như "Thuyền và biển" của Phan Huỳnh Điểu dựa trên thơ Xuân Quỳnh, đến "Biển nhớ" của Trịnh Công Sơn. Ở đó biển thường là hình ảnh của tình yêu, nỗi nhớ và sự chờ đợi hơn là cảnh vật cụ thể.

Bài hát thuỷ thủ: từ boong tàu săn cá voi đến mạng xã hội

Trên tàu buồm phương Tây thế kỷ 18–19, thuỷ thủ hát những bài hát lao động gọi là sea shanty để giữ nhịp khi kéo dây, quay tời nhổ neo. Người hát chính hô một câu, cả nhóm đáp một câu và cùng kéo. Nhiều bài kể chuyện tàu săn cá voi, những chuyến đi dài nhiều năm, những bến cảng xa.

Đầu năm 2021, bài Wellerman, một bài hát thế kỷ 19 gắn với nghề săn cá voi ở New Zealand, bất ngờ lan khắp mạng xã hội khi một chàng trai người Scotland đăng video hát nó, rồi hàng nghìn người khác hát bè theo. Một bài hát lao động của thuỷ thủ hơn trăm năm trước lại trở thành hiện tượng toàn cầu, cho thấy sức sống của âm nhạc đi biển.

Âm thanh thật của đại dương: không im lặng như ta tưởng

Jacques Cousteau đặt tên cho một cuốn sách và bộ phim của mình là "thế giới im lặng", nhưng các nhà khoa học hôm nay biết đại dương rất ồn. Âm thanh đi trong nước nhanh hơn trong không khí khoảng bốn lần, và đi rất xa. Dưới biển có tiếng tôm búng càng lách tách khắp rạn san hô, tiếng cá kêu khi sinh sản, tiếng cá voi gọi nhau, tiếng sóng, tiếng mưa rơi trên mặt nước, tiếng băng vỡ ở vùng cực.

Từ khoảng giữa thế kỷ 20, con người thêm vào đó tiếng ồn của tàu lớn, khảo sát địa chấn và công trình ngoài khơi. Các nghiên cứu cho thấy tiếng ồn này có thể che lấp tiếng gọi của cá voi và ảnh hưởng tới hành vi của nhiều loài. Một số nghệ sĩ âm thanh và nhà khoa học hiện cùng làm các dự án thu "cảnh quan âm thanh" của biển, vừa để nghe như âm nhạc, vừa để theo dõi sức khoẻ rạn san hô: một rạn khoẻ mạnh nghe ồn ào, một rạn đang chết nghe lặng hơn hẳn.

Góc nhìn hôm nay: một danh sách nghe về biển

1. Khúc mở màn Hebrides của Mendelssohn: ngắn, dễ nghe, rất "hình ảnh".
2. La Mer của Debussy: nghe trọn ba chương, nhắm mắt, đừng tìm câu chuyện.
3. Chương "Bể cá" trong Hội hoá trang của các con vật: hợp nghe cùng trẻ nhỏ.
4. Album tiếng cá voi lưng gù năm 1970, hoặc các bản thu thuỷ âm mà NOAA và các viện hải dương học công bố công khai.
5. Một buổi lễ cầu ngư ở làng biển miền Trung vào mùa lễ, để nghe hát bả trạo tận nơi, giữ thái độ tôn trọng nghi lễ.