Khi lặn bình khí, nín thở trong lúc ngoi lên có thể làm phổi căng quá mức và rách, vì khí trong phổi nở ra khi áp suất giảm theo định luật Boyle. Bọt khí lọt vào mạch máu có thể lên não gây thuyên tắc khí động mạch (AGE), một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu của tai nạn lặn bình, với triệu chứng thường xuất hiện chỉ trong vài phút sau khi lên mặt nước. Tai nạn này có thể xảy ra ngay cả ở độ sâu một bể bơi. Quy tắc số một mà mọi khoá học dạy: thở đều, không bao giờ nín thở.
Vì sao lặn bình khác với lặn nín thở
Người lặn nín thở (lặn tự do) hít một hơi ở mặt nước, rồi xuống. Phổi bị nén lại khi xuống và nở về đúng thể tích ban đầu khi lên. Không có khí thừa, nên không có nguy cơ phổi căng quá mức theo kiểu này.
Người lặn bình khí thì khác hẳn. Bộ điều áp cung cấp khí ở đúng áp suất xung quanh tại độ sâu đó. Ở 10 m, mỗi hơi hít đầy phổi chứa lượng khí gấp đôi một hơi ở mặt nước. Nếu người lặn nín thở và đi lên, lượng khí đó nở ra. Từ 10 m lên mặt nước, thể tích muốn tăng gấp đôi. Phổi không phải quả bóng co giãn vô hạn: các túi phế nang mỏng manh có thể rách khi chênh lệch áp suất trong và ngoài phổi chỉ ở mức tương đương vài mét nước, hoặc thấp hơn.
Vì thể tích khí thay đổi mạnh nhất ở vùng nông, các tài liệu y học lặn ghi nhận những ca chấn thương phổi khi người tập ngoi lên từ chỉ khoảng một đến hai mét nước, trong bể bơi. Không có độ sâu nào "quá nông để lo".
Những tổn thương có thể xảy ra
Khi phổi căng quá mức và rách, khí thoát ra theo những đường khác nhau. Các tài liệu y học lặn gộp chung là hội chứng căng phổi quá mức (pulmonary overinflation syndrome):
| Khí đi đâu | Tên gọi | Biểu hiện có thể gặp |
|---|---|---|
| Vào mạch máu phổi, lên tim trái, ra động mạch | Thuyên tắc khí động mạch (AGE) | Bất tỉnh, co giật, liệt nửa người, nói khó, nhìn mờ, lú lẫn, thường trong vài phút sau khi lên |
| Vào khoang màng phổi | Tràn khí màng phổi | Đau ngực một bên, khó thở; nặng có thể đe doạ tính mạng |
| Vào trung thất (vùng giữa hai phổi) | Tràn khí trung thất | Đau sau xương ức, khàn tiếng, khó nuốt |
| Lên vùng cổ, dưới da | Tràn khí dưới da | Sưng cổ, sờ thấy lép bép như bóp giấy bóng |
Thuyên tắc khí động mạch là dạng nguy hiểm nhất. Bọt khí đi theo dòng máu động mạch, và vì người lặn khi lên thường ở tư thế thẳng đứng, bọt dễ đi lên não, chặn các mạch máu nhỏ, giống một cơn đột quỵ xảy ra ngay trên mặt nước. Các thống kê tai nạn lặn của DAN nhiều lần ghi nhận AGE là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu ở người lặn bình, sau đuối nước.
Thuyên tắc khí khác bệnh giảm áp thế nào
Cả hai đều do bọt khí và đều cần buồng oxy cao áp, nên đôi khi được gộp chung là "bệnh do giảm áp". Nhưng chúng khác nhau về cơ chế và thời điểm:
- Thuyên tắc khí động mạch: do phổi rách, khí lọt thẳng vào động mạch. Có thể xảy ra sau một lần lặn rất nông, rất ngắn. Triệu chứng đến nhanh, thường trong khoảng mười phút đầu sau khi lên, thường đột ngột và nặng.
- Bệnh giảm áp: do nitơ hoà tan trong mô tạo bọt. Liên quan tới độ sâu, thời gian, tốc độ lên. Triệu chứng thường xuất hiện từ từ trong vài giờ.
Trên thực tế, người sơ cứu không cần phân biệt. Cách xử trí ban đầu giống nhau: oxy, cấp cứu, buồng cao áp.
Nín thở vô tình: ai dễ mắc
Ít ai cố ý nín thở khi đang lên. Phần lớn các ca xảy ra trong những tình huống mất kiểm soát:
- Hoảng loạn: hết khí, mặt nạ ngập nước, vướng dây, rồi phóng lên mặt nước theo bản năng, cổ họng khép lại.
- Lên quá nhanh không kiểm soát: áo phao nở, quên xả, người bị kéo vụt lên.
- Hết khí và bơi lên khẩn cấp mà không biết cách thở ra liên tục.
- Ho, nghẹn, nôn dưới nước.
- Một số bệnh phổi khiến khí bị kẹt lại trong một vùng phổi dù người lặn vẫn thở ra: hen suyễn đang hoạt động, kén khí phổi, sẹo phổi, từng tràn khí màng phổi tự phát.
Đó là lý do bảng câu hỏi sức khoẻ trước khoá học lặn luôn hỏi kỹ về phổi, và người có tiền sử hen, tràn khí màng phổi hay bệnh phổi cần được bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ có hiểu biết về y học lặn, đánh giá trước khi học. Có những trường hợp hen kiểm soát tốt vẫn được cho phép lặn sau khi đánh giá; có những bệnh khác thì không. Quyết định này thuộc về bác sĩ.
Khoá học dạy gì để tránh
Phần lớn các kỹ năng bạn tập trong hồ ở khoá lặn cơ bản, tưởng như chỉ là thủ tục, thực ra đều nhằm tránh đúng tai nạn này:
- Thở liên tục, chậm và sâu, không nín thở bất cứ lúc nào.
- Khi bỏ ống thở ra khỏi miệng (để lấy lại, đổi sang nguồn khí dự phòng), thả ra một dòng bọt nhỏ liên tục.
- Kiểm soát sức nổi: xả khí áo phao khi lên, lên chậm, có dừng an toàn.
- Quản lý khí: theo dõi đồng hồ áp suất, lên khi còn dự trữ, để không bao giờ rơi vào cảnh hết khí.
- Kỹ năng dùng nguồn khí dự phòng của bạn lặn, để nếu hết khí thì có lựa chọn tốt hơn là bơi lên.
- Bơi lên khẩn cấp có kiểm soát: chỉ là phương án cuối, được tập dưới sự giám sát, vừa lên vừa thở ra liên tục.
Những kỹ năng này cần học và tập với người hướng dẫn có chứng chỉ, không thể học qua bài đọc.
Sơ cứu khi nghi thuyên tắc khí
Nếu một người lặn vừa lên mặt nước mà bất tỉnh, co giật, nói lắp, yếu nửa người, lú lẫn hay khó thở:
- Đưa ra khỏi nước an toàn, gọi trợ giúp ngay.
- Kiểm tra thở; không thở thì hô hấp nhân tạo, ép tim theo kỹ năng sơ cứu đã học.
- Cho thở oxy nồng độ cao nếu có bình oxy sơ cứu và người đã học sơ cứu oxy.
- Để nằm ngửa, theo dõi liên tục; nếu nôn hoặc mất ý thức mà còn thở thì đặt tư thế nằm nghiêng an toàn. Các hướng dẫn cũ từng khuyên để đầu thấp, nay không còn được khuyến nghị.
- Gọi cấp cứu, báo rõ là tai nạn lặn và cần buồng oxy cao áp. Ở Việt Nam, buồng oxy cao áp có ở một số bệnh viện lớn, bệnh viện quân đội và Viện Y học biển Việt Nam ở Hải Phòng.
- Mang theo máy tính lặn và ghi lại diễn biến: lên lúc mấy giờ, lên nhanh hay chậm, có hết khí hay hoảng loạn không.
Góc nhìn hôm nay: một quy tắc ngắn nhất, quan trọng nhất
Trong cả khối kiến thức của lặn bình khí, câu "không bao giờ nín thở" là câu ngắn nhất và có lẽ quan trọng nhất. Nó giải thích vì sao người hướng dẫn bắt bạn tập đi tập lại việc thổi bọt khi bỏ ống thở, vì sao ai cũng nhắc "thở đều", vì sao khoá học không cho học viên tự xuống sâu trước khi thành thạo kiểm soát sức nổi.
- Học lặn có chứng chỉ; đừng "thử bình" ở bể bơi hay ngoài biển với người quen không có chứng chỉ hướng dẫn, kể cả ở độ sâu vài mét.
- Khai báo trung thực bảng câu hỏi sức khoẻ, đi khám nếu có bệnh phổi, hen.
- Luôn lặn có bạn lặn, dùng máy tính lặn có cảnh báo tốc độ lên.
- Đọc thêm phần chấn thương áp lực phổi trong tài liệu sức khoẻ lặn của DAN và NOAA Diving Manual.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao không được nín thở khi lặn bình khí?
Vì người lặn hít khí ở áp suất cao; khi ngoi lên, khí trong phổi nở ra theo định luật Boyle. Nếu nín thở, phổi có thể căng quá mức và rách, khí lọt vào mạch máu gây thuyên tắc khí động mạch hoặc tràn khí màng phổi.
Thuyên tắc khí động mạch là gì?
Là tình trạng bọt khí từ phổi bị rách đi vào động mạch, thường lên não, chặn mạch máu như một cơn đột quỵ. Triệu chứng thường xuất hiện trong vài phút sau khi lên: bất tỉnh, co giật, liệt nửa người, nói khó.
Lặn ở bể bơi có bị chấn thương phổi không?
Có thể. Thể tích khí thay đổi mạnh nhất ở vùng nông, và y văn ghi nhận ca chấn thương phổi khi ngoi lên từ chỉ khoảng một đến hai mét nước với bình khí. Vì vậy chỉ nên thử lặn bình dưới sự hướng dẫn có chứng chỉ.
Người bị hen suyễn có lặn bình được không?
Còn tuỳ từng người. Hen có thể làm khí bị kẹt trong phổi, tăng nguy cơ chấn thương phổi khi lên. Cần được bác sĩ, tốt nhất có hiểu biết về y học lặn, đánh giá trước khi học lặn.
Thuyên tắc khí và bệnh giảm áp khác nhau thế nào?
Thuyên tắc khí do phổi rách, có thể xảy ra sau lần lặn rất nông và triệu chứng đến trong vài phút. Bệnh giảm áp do nitơ hoà tan tạo bọt, liên quan độ sâu và thời gian, triệu chứng thường xuất hiện trong vài giờ. Cả hai đều cần oxy sơ cứu, cấp cứu và buồng oxy cao áp.
