Chấn thương áp lực (barotrauma) ở tai là tai nạn hay gặp nhất của người lặn bình khí: khi xuống, khí trong tai giữa bị nén lại theo định luật Boyle, màng nhĩ bị hút vào trong và đau, có thể rách nếu cố xuống tiếp. Cách phòng là cân bằng tai sớm, thường xuyên và nhẹ nhàng ngay từ mặt nước, dừng lại hoặc lên một chút khi thấy khó, không bao giờ cố. Xoang, mặt nạ và cả răng cũng có thể bị "ép" theo cùng cơ chế.
Vì sao tai đau khi lặn
Tai giữa là một khoảng nhỏ chứa khí nằm sau màng nhĩ. Nó thông với vùng họng mũi qua vòi nhĩ (vòi Eustache), một ống nhỏ bình thường khép lại, chỉ mở khi ta nuốt, ngáp.
Khi xuống nước, áp suất bên ngoài màng nhĩ tăng nhanh. Khí trong tai giữa bị nén lại, tạo chênh lệch áp suất kéo màng nhĩ vào trong. Nhớ lại định luật Boyle: từ mặt nước xuống 10 m, thể tích khí giảm một nửa, và phần thay đổi mạnh nhất nằm ở mấy mét đầu. Chỉ một hai mét nước đã đủ để nhiều người thấy căng tai rõ. Vì vậy vùng nông là nơi tai bị ép nhiều nhất, không phải dưới sâu.
Ai từng đi máy bay đều quen cảm giác ù tai khi hạ cánh. Lặn cũng cùng cơ chế, nhưng áp suất thay đổi nhanh và mạnh hơn nhiều: cả quãng hạ cánh của máy bay chỉ tương đương vài mét nước.
Các cách cân bằng tai được dạy trong khoá học
Mục tiêu là mở vòi nhĩ để khí từ họng đi vào tai giữa, bù lại phần bị nén. Các khoá học lặn thường giới thiệu vài cách, và người học được khuyến khích tập trên cạn trước khi xuống nước:
- Nuốt, ngáp, đưa hàm: cách tự nhiên nhất. Nuốt nước bọt và cử động hàm có thể đủ với người có vòi nhĩ dễ mở.
- Valsalva: bịt mũi qua mặt nạ, ngậm miệng, thổi nhẹ ra mũi. Phổ biến nhất vì dễ học, nhưng thổi mạnh là sai: áp lực lớn có thể làm tổn thương tai trong.
- Toynbee: bịt mũi rồi nuốt.
- Frenzel: bịt mũi, dùng lưỡi và cơ họng đẩy khí lên như phát âm chữ "k" hay "g". Nhẹ nhàng, ít áp lực lên ngực, nhiều người lặn kinh nghiệm ưa dùng nhưng cần tập.
- Các cách kết hợp (như kiểu Lowry: Valsalva kết hợp nuốt), hoặc mở vòi nhĩ bằng cử động cơ không cần bịt mũi, chỉ một số người làm được sau nhiều luyện tập.
Những thói quen giúp tai dễ chịu hơn
- Cân bằng trước khi xuống, ngay trên mặt nước, rồi tiếp tục cứ mỗi khoảng ngắn, trước khi thấy đau.
- Xuống chân trước, theo dây neo hoặc dây thả nếu có, để kiểm soát tốc độ. Nhiều người thấy cân bằng tai dễ hơn khi đầu ở trên.
- Thấy khó thì dừng, lên một chút, thử lại nhẹ nhàng. Nếu vẫn không được, kết thúc lần lặn đó. Không có cảnh đẹp nào đáng đổi bằng một màng nhĩ thủng.
- Không lặn khi đang cảm, ngạt mũi, viêm xoang. Niêm mạc sưng làm vòi nhĩ khó mở; khi lên còn dễ bị "kẹt ngược".
- Không dùng nút tai thường khi lặn, vì nó tạo khoảng khí kín không cân bằng được.
Việc dùng thuốc thông mũi trước khi lặn là chuyện cần hỏi bác sĩ, không tự ý: thuốc có thể hết tác dụng giữa chừng, gây kẹt khí khi lên, và có tác dụng phụ.
Khi cân bằng không được: các dạng chấn thương
| Dạng | Khi nào | Biểu hiện |
|---|---|---|
| Ép tai giữa | Khi xuống | Đau tai, ù, nghe như bị bịt; nặng có thể chảy máu trong tai giữa hoặc thủng màng nhĩ |
| Kẹt ngược (reverse block) | Khi lên | Khí trong tai giữa nở ra không thoát được, đau, có thể chóng mặt |
| Chấn thương áp lực tai trong | Thường do cố cân bằng mạnh | Chóng mặt dữ dội, ù tai, nghe kém đột ngột, buồn nôn |
| Chóng mặt áp lực luân phiên | Thường khi lên, do hai tai cân bằng không đều | Chóng mặt thoáng qua, thường tự hết; dưới nước vẫn nguy hiểm vì mất phương hướng |
| Ép xoang | Khi xuống hoặc lên | Đau vùng trán, quanh mắt, gò má; có thể chảy máu mũi vào mặt nạ |
| Ép mặt nạ | Khi xuống, nếu không thở ra mũi vào mặt nạ | Mắt đỏ, xuất huyết dưới kết mạc, quầng tím quanh mắt |
| Đau răng do áp lực | Khi xuống hoặc lên | Đau ở răng có lỗ sâu, trám hở, mới nhổ răng |
Tai thủng dưới nước
Khi màng nhĩ thủng dưới nước, nước lạnh tràn vào tai giữa. Đau có thể giảm ngay, nhưng nước lạnh kích thích tai trong gây chóng mặt dữ dội, buồn nôn, mất phương hướng. Đây là lý do khoá học dạy giữ bình tĩnh, bám vào bạn lặn hoặc dây neo, lên có kiểm soát. Sau đó cần đi khám tai mũi họng, giữ tai khô, và chỉ lặn lại khi bác sĩ cho phép.
Tai trong: cấp cứu thật sự
Chấn thương áp lực tai trong (ví dụ rách màng cửa sổ tròn) và bệnh giảm áp ở tai trong có triệu chứng rất giống nhau: chóng mặt quay cuồng, ù tai, nghe kém đột ngột. Nhưng cách điều trị khác nhau, có cách hợp với bệnh này mà không hợp với bệnh kia, nên việc phân biệt là của bác sĩ chuyên khoa và bác sĩ y học dưới nước. Người lặn có các triệu chứng này sau khi lặn cần được đánh giá cấp cứu sớm. Nếu nghi bệnh giảm áp (lặn sâu, lâu, triệu chứng xuất hiện sau khi lên, kèm các dấu hiệu khác), cho thở oxy nếu có người đã học sơ cứu oxy, gọi cấp cứu và báo đây là tai nạn lặn.
Mặt nạ, xoang và răng: những khoảng khí ít ai để ý
Mặt nạ tạo một khoảng khí trước mắt và mũi. Khi xuống, khoảng khí này bị nén, mặt nạ hút chặt vào mặt. Cách phòng đơn giản: thỉnh thoảng thở nhẹ ra mũi vào mặt nạ. Đây cũng là lý do kính bơi chỉ che mắt không dùng được để lặn bình: không có cách nào bù khí cho nó.
Xoang là các hốc khí trong xương mặt, thông với mũi qua những lỗ nhỏ. Khi niêm mạc sưng vì cảm, dị ứng, viêm xoang, lỗ thông bị bít, khí trong xoang không cân bằng được. Đau trán, đau quanh mắt khi lặn là dấu hiệu nên dừng và lên.
Răng ít gặp hơn: khoảng khí nhỏ dưới miếng trám hở, trong răng sâu, có thể gây đau dữ dội. Người lặn thường xuyên nên khám răng định kỳ và báo cho nha sĩ biết mình lặn, nhất là sau khi nhổ răng hay làm răng.
Khi nào tạm ngưng lặn và đi khám
- Đau tai kéo dài sau khi lặn, chảy máu hoặc dịch từ tai.
- Nghe kém, ù tai kéo dài, cảm giác tai đầy nước không hết.
- Chóng mặt, mất thăng bằng sau khi lặn: đi khám cấp cứu, đừng chờ.
- Chảy máu mũi nhiều, đau xoang dữ dội.
- Mắt đỏ, quầng tím quanh mắt sau khi lặn, kèm nhìn mờ.
Đi khám tai mũi họng, nói rõ mình vừa lặn, độ sâu bao nhiêu. Ở các thành phố biển có trung tâm lặn, người hướng dẫn thường biết bác sĩ quen với tai nạn lặn.
Góc nhìn hôm nay: tai khoẻ là vốn của người lặn
Nhiều người bỏ lặn chỉ vì vài lần đau tai trong khoá học đầu tiên, trong khi phần lớn chỉ cần học cân bằng đúng cách và xuống chậm hơn. Ngược lại, có người cố "nhịn đau" xuống cho kịp nhóm và phải nghỉ lặn hàng tháng.
- Học lặn ở trung tâm có chứng chỉ, nơi người hướng dẫn cho bạn thời gian cân bằng tai trong hồ trước khi ra biển.
- Lặn có bạn lặn, thỏa thuận tín hiệu tay "tai có vấn đề" để cả hai cùng dừng.
- Khám tai mũi họng trước khi học nếu từng viêm tai giữa, thủng nhĩ, phẫu thuật tai hoặc viêm xoang mạn.
- Đọc thêm các bài về tai và xoang trong thư viện sức khoẻ lặn của DAN.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lặn bị đau tai?
Khi xuống nước, áp suất tăng làm khí trong tai giữa bị nén, kéo màng nhĩ vào trong và gây đau. Cần cân bằng tai để khí từ họng đi vào tai giữa qua vòi nhĩ, bù lại phần bị nén.
Cân bằng tai khi lặn làm thế nào?
Các khoá học dạy nuốt, đưa hàm, Valsalva (bịt mũi thổi nhẹ), Toynbee hoặc Frenzel. Quan trọng là bắt đầu từ mặt nước, làm thường xuyên và nhẹ nhàng, không thổi mạnh, thấy khó thì dừng hoặc lên một chút.
Bị cảm có đi lặn được không?
Không nên. Ngạt mũi làm vòi nhĩ và lỗ xoang khó mở, dễ bị ép tai, ép xoang khi xuống và kẹt khí khi lên. Dùng thuốc thông mũi để lặn là việc cần hỏi bác sĩ, không tự ý.
Thủng màng nhĩ khi lặn phải làm sao?
Giữ bình tĩnh, bám bạn lặn hoặc dây neo, lên có kiểm soát vì nước vào tai có thể gây chóng mặt. Sau đó đi khám tai mũi họng, giữ tai khô và chỉ lặn lại khi bác sĩ cho phép.
Chóng mặt sau khi lặn có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm. Chóng mặt kèm ù tai, nghe kém có thể do chấn thương tai trong hoặc bệnh giảm áp ở tai trong, hai bệnh cách điều trị khác nhau. Cần đi khám cấp cứu sớm và báo rõ mình vừa lặn.
