Buồng oxy cao áp điều trị bệnh giảm áp thế nào và ở đâu tại Việt Nam

Buồng oxy cao áp điều trị bệnh giảm áp bằng cách đưa người bệnh trở lại áp suất cao, thường tương đương khoảng 18 mét nước biển, để bọt khí trong cơ thể co nhỏ lại theo định luật Boyle, đồng thời cho thở oxy tinh khiết để đẩy nitơ ra nhanh và nuôi các mô đang thiếu máu. Phác đồ phổ biến nhất cho tai nạn lặn, Bảng điều trị số 6 của Hải quân Mỹ, kéo dài gần năm giờ và có thể phải lặp lại nhiều buổi. Điều trị càng sớm, cơ hội hồi phục càng cao.

Từ "phòng khí nén" thế kỷ 19 đến buồng cao áp hiện đại

Ý tưởng đặt người vào không khí nén để chữa bệnh đã có từ thế kỷ 17–19, nhưng phần lớn thời gian đó nó dựa trên niềm tin nhiều hơn bằng chứng. Bước ngoặt đến từ ngành lặn và ngành xây dựng móng cầu: người ta nhận ra công nhân giếng chìm bị đau khớp, liệt khi trở lên mặt đất thường đỡ hơn nếu được đưa lại vào khí nén rồi giảm áp từ từ.

Đầu thế kỷ 20, các lực lượng hải quân, nhất là Hải quân Mỹ, đã chuẩn hoá việc tái nén cho thợ lặn. Những năm 1960, các bác sĩ hải quân Mỹ phát triển các phác đồ dùng oxy tinh khiết ở áp suất vừa phải. Các bảng điều trị số 5 và số 6, ra đời từ thời kỳ đó, cho kết quả tốt hơn hẳn các phác đồ chỉ dùng không khí và đến nay vẫn là nền tảng điều trị tai nạn lặn trên khắp thế giới.

Buồng cao áp làm gì với cơ thể

Điều trị trong buồng oxy cao áp làm cùng lúc mấy việc:

• Thu nhỏ bọt khí. Theo định luật Boyle, tăng áp suất làm bọt khí co lại. Bọt nhỏ đi có thể đi qua các mạch máu đang bị tắc, giảm chèn ép mô.
• Đẩy nitơ ra. Thở oxy tinh khiết nghĩa là trong phổi gần như không còn nitơ. Chênh lệch nồng độ giữa bọt khí, mô và phổi tăng lên, nitơ rời bọt và mô nhanh hơn.
• Cung cấp oxy cho mô thiếu máu. Theo định luật Henry, oxy ở áp suất cao hoà tan vào huyết tương nhiều hơn hẳn, đủ để nuôi một phần các mô mà dòng máu bị bọt khí cản trở.
• Giảm phù nề và phản ứng viêm quanh vùng tổn thương, theo các nghiên cứu sinh lý.

Vì vậy oxy sơ cứu ở mặt nước rất quý nhưng không thay được buồng cao áp: nó giúp đẩy nitơ ra và cải thiện triệu chứng, còn buồng cao áp mới làm được việc thu nhỏ bọt khí.

Một buổi điều trị diễn ra thế nào

Hai kiểu buồng

Bảng điều trị số 6

Với bệnh giảm áp và thuyên tắc khí động mạch, phác đồ hay dùng nhất là Bảng điều trị số 6 trong U.S. Navy Diving Manual. Ở dạng chuẩn, người bệnh được nén lên áp suất tương đương khoảng 18 m nước biển (khoảng 2,8 atmosphere tuyệt đối), thở oxy tinh khiết theo từng chu kỳ, xen giữa là những quãng nghỉ ngắn thở không khí để giảm nguy cơ ngộ độc oxy, rồi giảm áp từ từ về một mức nông hơn và tiếp tục thở oxy trước khi ra. Tổng thời gian ở dạng chuẩn khoảng 4 giờ 45 phút, và bác sĩ có thể kéo dài thêm tuỳ đáp ứng.

Các buổi điều trị tiếp theo, nếu cần, thường ngắn hơn và ở áp suất thấp hơn. Có người khỏi sau một buổi, có người cần nhiều buổi trong nhiều ngày cho tới khi triệu chứng không cải thiện thêm.

Bên trong buồng cảm thấy gì

• Khi nén, tai căng như lúc lặn xuống. Người bệnh được hướng dẫn cân bằng tai; nhân viên điều chỉnh tốc độ nén.
• Không khí trong buồng ấm lên khi nén và mát đi khi giảm áp.
• Người bệnh chỉ nằm hoặc ngồi, thở qua mặt nạ, có thể nói chuyện với nhân viên qua hệ thống liên lạc.
• Vật dụng mang vào bị kiểm soát rất chặt: không điện thoại, không bật lửa, không dầu mỡ, mỹ phẩm, vì môi trường giàu oxy dưới áp suất làm nguy cơ cháy tăng cao.

Tác dụng phụ và rủi ro

Buồng oxy cao áp nhìn chung an toàn khi do cơ sở có chuyên môn vận hành, nhưng không phải không có rủi ro:

• Chấn thương áp lực tai và xoang: phổ biến nhất, nhất là ở người bệnh không cân bằng tai được.
• Cận thị tạm thời sau nhiều buổi điều trị, thường hồi phục sau vài tuần.
• Sợ không gian kín, nhất là trong buồng đơn.
• Co giật do ngộ độc oxy: hiếm, và nhân viên được đào tạo để xử trí; các quãng nghỉ thở không khí nhằm giảm nguy cơ này.
• Chấn thương phổi nếu người bệnh có bệnh phổi kẹt khí; bác sĩ sẽ đánh giá trước.

Buồng cao áp còn chữa gì ngoài tai nạn lặn

Hiệp hội Y học Dưới nước và Cao áp (UHMS, Mỹ) duy trì một danh sách các chỉ định có bằng chứng, và bệnh giảm áp, thuyên tắc khí chỉ là hai trong số đó. Danh sách gồm cả ngộ độc khí CO, hoại thư sinh hơi, một số vết thương khó lành như loét bàn chân do đái tháo đường, tổn thương mô do xạ trị, chấn thương dập nát, điếc đột ngột và một số trường hợp khác.

Cũng vì vậy mà quanh "liệu pháp oxy cao áp" có không ít quảng cáo thổi phồng, hứa hẹn chữa đủ thứ bệnh. Danh sách chỉ định có bằng chứng ngắn hơn nhiều so với các lời quảng cáo. Mọi chỉ định điều trị cần do bác sĩ quyết định.

Ở Việt Nam: tìm buồng cao áp ở đâu

Ở Việt Nam, buồng oxy cao áp có ở một số bệnh viện lớn, bệnh viện quân đội và hải quân, và ở Viện Y học biển Việt Nam tại Hải Phòng, nơi gắn bó lâu năm với y học lặn và y học nghề biển. Không phải buồng nào cũng được trang bị và có đội ngũ để điều trị tai nạn lặn; nhiều buồng đơn ở bệnh viện chủ yếu phục vụ các chỉ định khác.

Vì vậy cách làm thực tế là:

• Trước chuyến lặn, hỏi trung tâm lặn: buồng cao áp gần nhất chữa được tai nạn lặn là ở đâu, đi bằng cách nào, mất bao lâu.
• Khi có sự cố: cho thở oxy nếu có người đã học sơ cứu oxy, gọi cấp cứu, báo rõ là tai nạn lặn. Bác sĩ cấp cứu sẽ liên hệ cơ sở có buồng phù hợp.
• Đường dây khẩn cấp quốc tế 24 giờ của DAN có thể tư vấn cho người lặn và bác sĩ, kể cả về nơi điều trị.
• Nếu phải vận chuyển đường hàng không, bác sĩ và đơn vị cấp cứu sẽ cân nhắc độ cao bay, vì lên cao có thể làm bọt khí nở thêm.

Góc nhìn hôm nay: buồng cao áp là lưới an toàn, không phải lý do để liều

Biết có buồng cao áp ở gần không có nghĩa là có thể lặn liều hơn. Điều trị có thể kéo dài nhiều buổi, không phải ai cũng hồi phục hoàn toàn, và các di chứng thần kinh có thể theo người bệnh lâu dài. Lưới an toàn tốt nhất vẫn là những thói quen cơ bản:

• Học lặn có chứng chỉ, lặn có bạn lặn, dùng máy tính lặn và lặn bảo thủ.
• Chọn trung tâm lặn có bình oxy sơ cứu, người đã học sơ cứu oxy và kế hoạch khẩn cấp rõ ràng.
• Cân nhắc bảo hiểm có chi trả điều trị tai nạn lặn.
• Muốn tìm hiểu thêm: chương điều trị tái nén trong U.S. Navy Diving Manual (bản công khai), tài liệu của UHMS và DAN.