Theo hướng dẫn của DAN (Divers Alert Network), sau một lần lặn duy nhất không cần dừng giảm áp, nên chờ tối thiểu 12 giờ trước khi bay; sau nhiều lần lặn trong ngày hoặc lặn nhiều ngày liền, chờ tối thiểu 18 giờ; sau lần lặn có dừng giảm áp thì chờ lâu hơn hẳn 18 giờ. Lý do: khoang máy bay chỉ được nén tương đương độ cao khoảng 1.800–2.400 m, áp suất thấp hơn mặt đất, đủ để lượng nitơ còn dư trong cơ thể tạo bọt và gây bệnh giảm áp. Nguyên tắc tương tự áp dụng khi lên núi cao sau khi lặn.
Vì sao máy bay lại liên quan tới lặn
Sau mỗi lần lặn, cơ thể vẫn còn giữ một lượng nitơ dư trong các mô, kể cả khi người lặn đã lên bờ, tắm rửa, ăn tối và thấy hoàn toàn bình thường. Lượng nitơ này thoát dần ra qua hơi thở trong nhiều giờ. Mô nhiều máu nhả nhanh, mô ít máu như mỡ, khớp nhả chậm.
Trong khoảng thời gian đó, cơ thể đang ở trạng thái cân bằng mong manh với áp suất mặt đất. Nếu áp suất xung quanh giảm thêm, theo định luật Henry, nitơ có xu hướng thoát ra nhanh hơn và có thể tạo bọt. Máy bay thương mại không nén khoang về đúng áp suất mặt đất: theo quy định thiết kế, độ cao khoang thường không vượt khoảng 2.400 m (8.000 feet), và trên thực tế hay ở quanh 1.800–2.400 m. Đối với người vừa lặn, việc lên máy bay giống như làm thêm một bước "giảm áp" mà không được tính trước.
Một chi tiết đáng sợ: triệu chứng bệnh giảm áp có thể bắt đầu ngay trên máy bay, khi người bệnh đang ở trên trời, xa mọi buồng oxy cao áp. Đi máy bay sớm cũng là một trong những lý do khiến một số ca bệnh giảm áp xuất hiện muộn, tới khoảng 24 giờ sau lần lặn.
Hướng dẫn của DAN ra đời thế nào
Từ những năm 1980, các tổ chức lặn đã có khuyến nghị về thời gian chờ trước khi bay, nhưng chúng không thống nhất. DAN đã tiến hành một loạt thử nghiệm trong buồng áp suất, cho người tình nguyện "lặn" rồi "bay" ở các khoảng nghỉ khác nhau, theo dõi xem ai có triệu chứng.
Năm 2002, DAN cùng Hiệp hội Y học Dưới nước và Cao áp (UHMS) tổ chức một hội thảo chuyên đề và đưa ra hướng dẫn được dùng rộng rãi đến nay:
| Kiểu lặn | Thời gian nghỉ trên mặt nước tối thiểu trước khi bay (theo hướng dẫn của DAN) |
|---|---|
| Một lần lặn không cần dừng giảm áp | 12 giờ |
| Nhiều lần lặn trong ngày, hoặc lặn nhiều ngày liền (không cần dừng giảm áp) | 18 giờ |
| Lặn có dừng giảm áp bắt buộc | Lâu hơn đáng kể so với 18 giờ |
Hướng dẫn này áp dụng cho máy bay có độ cao khoang trong khoảng 600–2.400 m, cho người lặn không có triệu chứng. Chính DAN nhấn mạnh rằng tuân thủ các khoảng chờ này giảm nguy cơ nhưng không loại trừ hoàn toàn, và chờ lâu hơn thì nguy cơ thấp hơn. Các tổ chức đào tạo và Hải quân Mỹ có những khuyến nghị riêng, nhiều nơi khuyên chờ lâu hơn, như trọn một ngày. Máy tính lặn hiện đại cũng thường hiển thị một bộ đếm giờ "không bay" (no-fly) sau mỗi lần lặn, dựa trên mô hình tính của nó. Khi các con số khác nhau, cách an toàn là theo con số dài hơn.
Lên núi sau khi lặn: cái bẫy ít người nghĩ tới
Ở Việt Nam, cái bẫy thực tế hơn cả máy bay có khi là đường bộ. Nhiều lịch trình du lịch ghép lặn biển với một điểm đến trên cao:
- Lặn ở Nha Trang rồi đi xe lên Đà Lạt, cao khoảng 1.500 m.
- Lặn ở Cù Lao Chàm rồi đi cáp treo lên Bà Nà, đỉnh cao gần 1.500 m.
- Lặn ở một đảo phía Nam rồi bay ra Hà Nội, hoặc nối chuyến đi Sa Pa.
Độ cao 1.500 m thấp hơn độ cao khoang máy bay, nhưng vẫn là một bước giảm áp. Các hướng dẫn y học lặn thường áp dụng nguyên tắc tương tự cho việc lên độ cao bằng đường bộ, và nhiều máy tính lặn có cài đặt riêng cho độ cao. Đi qua đèo cao ngay sau buổi lặn cũng cần tính tới. Cách đơn giản nhất: xếp lịch để chặng lên cao rơi vào sau ít nhất một đêm nghỉ, tốt nhất là theo cùng khoảng chờ như với máy bay, và hỏi người hướng dẫn lặn về lịch trình của mình.
Lặn ở hồ trên núi lại là chuyện khác hẳn: áp suất mặt nước thấp hơn mặt biển, quy trình lặn phải điều chỉnh, và có khoá học riêng cho lặn ở độ cao.
Lặn ngay sau khi bay thì sao
Chiều ngược lại ít đáng lo hơn về mặt nitơ: sau khi bay, cơ thể không giữ thêm nitơ dư. Nhưng chuyến bay dài làm mất nước, mệt, thiếu ngủ, lệch múi giờ, đều là những yếu tố làm tăng nguy cơ khi lặn. Nhiều người lặn có kinh nghiệm chọn nghỉ một đêm sau chuyến bay dài, uống đủ nước, rồi mới lặn buổi đầu tiên, thường là một lần lặn nhẹ, nông để làm quen thiết bị.
Lên kế hoạch chuyến lặn có chuyến bay về
Không cần công thức phức tạp. Chỉ cần xếp lịch ngược từ giờ cất cánh:
- Xác định giờ bay về trước khi đặt các buổi lặn.
- Để ngày cuối là ngày không lặn, dành cho tham quan dưới thấp, nghỉ ngơi, mua sắm. Đây là cách nhiều trung tâm lặn khuyên khách.
- Nếu lặn nhiều ngày liền, tính theo khoảng chờ dài hơn (tối thiểu 18 giờ theo DAN) và cân nhắc chừa trọn một ngày.
- Xem bộ đếm "không bay" trên máy tính lặn của chính mình, theo con số dài hơn nếu có khác biệt.
- Tính cả các chặng đi bộ, đi xe lên cao sau khi lặn, như đã nói ở trên.
Lịch trình "sáng lặn, chiều bay" có vẻ tiết kiệm thời gian nhưng là kiểu kế hoạch các tài liệu y học lặn cảnh báo nhiều nhất.
Nếu thấy triệu chứng trên máy bay hoặc sau khi bay
Đau khớp, tê bì, ngứa da, mệt bất thường, chóng mặt, khó thở trên máy bay hoặc sau khi hạ cánh, ở người vừa lặn trong những ngày gần đó, cần được coi là có thể do bệnh giảm áp:
- Báo ngay cho tiếp viên. Máy bay thương mại thường có oxy y tế; tổ bay có quy trình xử trí và có thể liên lạc với bác sĩ dưới mặt đất.
- Nói rõ mình vừa lặn, lặn lúc nào, bao nhiêu lần.
- Khi hạ cánh, đi khám cấp cứu, báo đây có thể là tai nạn lặn để được chuyển tới cơ sở có buồng oxy cao áp nếu cần. Đường dây khẩn cấp 24 giờ của DAN có thể tư vấn cho người bệnh và bác sĩ.
- Đừng tự giải thích là do ngồi lâu, do mang vác hành lý. Triệu chứng sau lặn và bay cần bác sĩ đánh giá.
Với người đã có triệu chứng bệnh giảm áp, việc có được bay đi điều trị hay không, bay ở độ cao nào, là quyết định của bác sĩ và đơn vị vận chuyển cấp cứu.
Góc nhìn hôm nay: một ngày không lặn là một ngày đáng giá
Với người đi lặn theo tour, ngày cuối không lặn đôi khi bị xem là "phí". Nhưng đó lại là ngày để khám phá phố biển, ăn hải sản, chụp ảnh, ghi nhật ký lặn. Những điều nên mang về:
- Học lặn có chứng chỉ, lặn có bạn lặn, dùng máy tính lặn và đọc cả bộ đếm "không bay" của nó.
- Theo hướng dẫn của DAN: tối thiểu 12 giờ sau một lần lặn, 18 giờ sau nhiều lần hoặc nhiều ngày, lâu hơn nữa sau lặn có dừng giảm áp; chờ lâu hơn thì an toàn hơn.
- Tính cả đường bộ lên cao, cáp treo lên núi.
- Đọc thêm phần "Flying After Diving" trong thư viện sức khoẻ lặn của DAN.
Câu hỏi thường gặp
Lặn xong bao lâu thì được đi máy bay?
Theo hướng dẫn của DAN, sau một lần lặn không cần dừng giảm áp nên chờ tối thiểu 12 giờ; sau nhiều lần lặn trong ngày hoặc lặn nhiều ngày liền, tối thiểu 18 giờ; sau lặn có dừng giảm áp thì lâu hơn hẳn. Chờ lâu hơn thì nguy cơ thấp hơn.
Vì sao lặn xong không được đi máy bay ngay?
Vì cơ thể còn nitơ dư sau khi lặn, và khoang máy bay chỉ được nén tương đương độ cao khoảng 1.800–2.400 m. Áp suất thấp hơn mặt đất có thể làm nitơ tạo bọt, gây bệnh giảm áp ngay trên chuyến bay.
Lặn xong có lên Đà Lạt hay đi cáp treo lên núi được không?
Nên chờ. Lên độ cao khoảng 1.500 m cũng là một bước giảm áp, và các hướng dẫn y học lặn thường áp dụng nguyên tắc tương tự như với máy bay. Hãy xếp chặng lên cao sau ít nhất một đêm nghỉ và hỏi người hướng dẫn lặn.
Bay xong lặn ngay có sao không?
Về nitơ thì không đáng lo như chiều ngược lại. Nhưng chuyến bay dài gây mất nước, mệt và thiếu ngủ, làm tăng nguy cơ khi lặn, nên nhiều người chọn nghỉ một đêm và uống đủ nước trước buổi lặn đầu tiên.
Máy tính lặn có cho biết khi nào được bay không?
Nhiều máy tính lặn có bộ đếm giờ "không bay" tính theo mô hình của máy. Nếu con số đó khác hướng dẫn của DAN hay của trung tâm lặn, nên theo con số dài hơn.
