Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mặt đất đang hạ thấp nhanh hơn mực nước biển dâng ở nhiều nơi. Theo IPCC, mực nước biển trung bình toàn cầu những năm gần đây dâng khoảng 3,7 mm mỗi năm, trong khi các nghiên cứu radar vệ tinh ghi nhận mặt đất ở nhiều khu vực của đồng bằng lún khoảng 1–3 cm mỗi năm, chủ yếu do khai thác nước ngầm. Điều người dân cảm nhận là "nước biển dâng tương đối": tổng của biển dâng lên và đất lún xuống.
Hiểu rõ hai thành phần này quan trọng, vì nguyên nhân khác nhau thì cách ứng phó cũng khác nhau. Nước biển dâng toàn cầu do khí hậu, diễn ra chậm và chắc chắn; sụt lún thì mang tính địa phương, nhanh hơn, và chịu tác động trực tiếp từ cách con người dùng nước.
Nước biển dâng toàn cầu: con số theo IPCC
Theo báo cáo IPCC AR6 (2021), mực nước biển trung bình toàn cầu đã dâng khoảng 0,20 m từ năm 1901 tới 2018, và tốc độ đang tăng dần:
| Giai đoạn | Tốc độ dâng trung bình (khoảng) |
|---|---|
| 1901–1971 | 1,3 mm/năm |
| 1971–2006 | 1,9 mm/năm |
| 2006–2018 | 3,7 mm/năm |
Nước biển dâng vì hai lý do chính. Thứ nhất, nước ấm lên thì giãn nở, giống như nước trong ấm đun nóng thì dâng gần miệng. Thứ hai, băng trên đất liền tan chảy ra biển: sông băng núi cao, khối băng Greenland và Nam Cực. Theo IPCC, giai đoạn 1971–2018, giãn nở nhiệt đóng góp khoảng một nửa, sông băng núi cao khoảng 22%, hai khối băng lớn khoảng 20%, phần còn lại do thay đổi lượng nước trữ trên đất liền. Băng biển nổi như ở Bắc Cực tan thì gần như không làm nước dâng; chuyện băng nào tan mới làm biển dâng đã có bài riêng ở mảng khác trong hệ.
Dự báo tới năm 2100
IPCC đưa ra các khoảng "có khả năng" cho mức dâng vào năm 2100 so với giai đoạn 1995–2014, tuỳ kịch bản phát thải:
- Kịch bản phát thải rất thấp (SSP1-1.9): khoảng 0,28–0,55 m.
- Kịch bản trung bình (SSP2-4.5): khoảng 0,44–0,76 m.
- Kịch bản phát thải rất cao (SSP5-8.5): khoảng 0,63–1,01 m.
IPCC cũng lưu ý không thể loại trừ mức dâng gần 2 m vào năm 2100 nếu các quá trình bất ổn của khối băng xảy ra, nhưng đánh giá điều này với mức tin cậy thấp. Ngoài ra, nước biển sẽ tiếp tục dâng trong nhiều thế kỷ sau 2100 vì đại dương sâu và băng phản ứng chậm.
Đồng bằng thấp hơn người ta từng nghĩ
Đồng bằng sông Cửu Long được bồi đắp bởi phù sa sông Mê Kông trong khoảng vài nghìn năm gần đây. Nó bằng phẳng và rất thấp. Năm 2019, nhóm nghiên cứu của Philip Minderhoud (Đại học Utrecht, Hà Lan) công bố trên tạp chí Nature Communications một bản đồ độ cao mới, dựng từ các điểm độ cao trên bản đồ địa hình của Việt Nam thay vì chỉ dựa vào dữ liệu vệ tinh toàn cầu. Kết quả: độ cao trung vị của đồng bằng chỉ khoảng 0,8 m so với mực nước biển, thấp hơn nhiều so với con số khoảng 2,6 m mà các bộ dữ liệu toàn cầu trước đó gợi ý.
Lý do chênh lệch là dữ liệu vệ tinh toàn cầu thường đo cả ngọn cây, mái nhà, và dùng mặt chuẩn khác. Bài học chung: với vùng đất thấp, chỉ vài chục centimet sai số độ cao đã đủ làm đổi hẳn kết luận về rủi ro ngập.
Sụt lún: thành phần nhanh nhất
Vì sao đất lún
Đất đồng bằng gồm các lớp sét, bùn, cát trẻ, nhiều nước. Có hai kiểu lún:
- Lún tự nhiên: lớp trầm tích trẻ tự nén chặt theo thời gian dưới sức nặng của chính nó. Tốc độ thường cỡ vài milimet mỗi năm. Trước đây, phù sa mùa lũ bồi lên mặt đất bù lại phần này.
- Lún do khai thác nước ngầm: khi bơm nước từ các tầng chứa nước sâu, áp lực nước trong lỗ rỗng giảm, các lớp sét xen kẹp bị ép chặt lại, mặt đất hạ xuống. Phần lớn độ lún này không hồi phục được, kể cả khi mực nước ngầm dâng lại.
Ngoài ra, sức nặng của nhà cửa, đường sá xây trên nền đất yếu cũng gây lún cục bộ, rõ nhất ở đô thị.
Đo lún bằng cách nào
Các nhà khoa học dùng kỹ thuật radar giao thoa vệ tinh (InSAR): vệ tinh chụp radar cùng một vùng nhiều lần, so độ lệch pha của sóng phản xạ để tính mặt đất dịch chuyển tới từng milimet. Nghiên cứu của Laura Erban và cộng sự công bố năm 2014 dùng dữ liệu radar giai đoạn 2006–2010 cho thấy nhiều khu vực của đồng bằng lún khoảng 1–3 cm mỗi năm, có nơi nhanh hơn, và tốc độ lún liên quan chặt với mức hạ thấp mực nước ngầm. Nghiên cứu mô hình của Minderhoud và cộng sự (2017) cũng đi tới kết luận khai thác nước ngầm là nguyên nhân chính của sụt lún hiện nay.
Các trạm GPS cố định và mốc độ cao đo lặp lại trên mặt đất được dùng để kiểm chứng số liệu vệ tinh.
| Thành phần | Tốc độ (khoảng) | Nguyên nhân | Có thể tác động trực tiếp tại chỗ không |
|---|---|---|---|
| Nước biển dâng toàn cầu | 3–4 mm/năm (gần đây) | Giãn nở nhiệt, băng trên đất liền tan | Không, phụ thuộc phát thải toàn cầu |
| Lún tự nhiên | vài mm/năm | Trầm tích trẻ tự nén | Được bù nếu còn phù sa bồi |
| Lún do nước ngầm | khoảng 1–3 cm/năm ở nhiều nơi | Hạ mực nước ngầm, sét bị ép | Có, qua cách khai thác và dùng nước |
Phù sa bồi ít đi
Đồng bằng muốn giữ được độ cao thì phải được bồi thêm phù sa. Theo nhiều nghiên cứu, lượng phù sa sông Mê Kông đưa xuống đồng bằng đã giảm đáng kể so với vài thập kỷ trước. Các nguyên nhân được giới khoa học nêu gồm: hồ chứa trên dòng chính và phụ lưu giữ lại trầm tích, khai thác cát lòng sông, và hệ thống đê bao ngăn lũ khiến phù sa không còn tràn lên đồng ruộng như trước.
Thiếu phù sa có hai hệ quả. Mặt ruộng không được nâng lên bù phần lún. Và bờ sông, bờ biển thiếu vật liệu bồi nên dễ bị sạt lở. Chuyện sạt lở và xâm nhập mặn ở đồng bằng đã có bài riêng ở các mảng khác trong hệ, ở đây chỉ nhắc như một mắt xích của cùng một bức tranh.
Đọc dự báo ngập cho tỉnh táo
Trên mạng thường có những bản đồ tô đỏ cả đồng bằng kèm một năm cụ thể. Khi đọc, nên hỏi ba câu:
- Bản đồ dùng dữ liệu độ cao nào? Dữ liệu vệ tinh toàn cầu cũ có thể sai tới hàng mét ở vùng đồng bằng.
- Có tính sụt lún không, và giả định lún tiếp tục bao lâu? Kết quả rất nhạy với giả định này.
- Có tính đê, kênh, hệ thống thuỷ lợi không? Một vùng thấp hơn mực nước biển chưa chắc bị ngập thường xuyên, như nhiều vùng ở Hà Lan cho thấy, nhưng cần hạ tầng và chi phí vận hành.
Các nhà khoa học thường trình bày kết quả dưới dạng kịch bản: "nếu lún tiếp tục như hiện nay và biển dâng theo kịch bản X thì…". Đó không phải lời tiên tri, mà là cách cho thấy lựa chọn hôm nay ảnh hưởng thế nào tới vài chục năm sau. Điểm tích cực là phần lún do nước ngầm, khác với biển dâng toàn cầu, có thể chậm lại khá nhanh khi lượng bơm giảm. Ở một số đô thị trên thế giới như Tokyo hay Bangkok, tốc độ lún đã giảm rõ sau khi lượng nước ngầm bơm lên giảm đi.
Những hướng giới khoa học thường bàn
Không đi vào chính sách cụ thể, các nghiên cứu về đồng bằng châu thổ trên thế giới thường nêu một số hướng:
- Theo dõi lún liên tục bằng InSAR, GPS và mốc độ cao, công khai số liệu.
- Chuyển dần sang nguồn nước mặt cho sinh hoạt và sản xuất ở nơi khả thi, kết hợp trữ nước mưa.
- Giữ và đưa phù sa vào đồng ruộng, chẳng hạn cho nước lũ vào một số vùng theo mùa.
- Canh tác thích ứng như mô hình lúa – tôm, cây trồng chịu mặn, chọn mùa vụ theo nguồn nước.
- Giữ rừng ngập mặn ven biển, vừa giảm sóng vừa giữ trầm tích.
Góc nhìn hôm nay: tự tìm hiểu thêm
- Báo cáo IPCC AR6, tập Nhóm Công tác I, chương 9 (đại dương, băng quyển và mực nước biển); công cụ trực tuyến Sea Level Projection Tool của NASA cho xem dự báo tại từng trạm triều.
- Dữ liệu vệ tinh đo cao của NASA và NOAA, chuỗi liên tục từ vệ tinh TOPEX/Poseidon năm 1992 tới nay.
- Các bài báo khoa học của Minderhoud và cộng sự (2017, 2019), Erban và cộng sự (2014) đều có bản truy cập mở.
- Số liệu, kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam do cơ quan chuyên môn thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố định kỳ.
Điều nên mang về: khi nghe "Đồng bằng sông Cửu Long đang chìm", câu trả lời khoa học là đồng bằng đang thấp dần tương đối so với mặt biển, do cả biển dâng lẫn đất lún, và ở hiện tại phần lún thường lớn hơn. Đó vừa là tin đáng lo, vừa là tin có thể làm được gì đó, vì phần lún nằm trong tầm tác động của chính cách chúng ta dùng nước.
Câu hỏi thường gặp
Mực nước biển dâng bao nhiêu mỗi năm?
Theo IPCC, giai đoạn 2006–2018 mực nước biển trung bình toàn cầu dâng khoảng 3,7 mm mỗi năm, nhanh gần gấp ba so với đầu thế kỷ 20. Tính từ năm 1901 tới 2018, tổng mức dâng khoảng 0,20 m.
Đồng bằng sông Cửu Long cao bao nhiêu so với mực nước biển?
Theo nghiên cứu Minderhoud và cộng sự công bố năm 2019, độ cao trung vị của đồng bằng chỉ khoảng 0,8 m so với mực nước biển. Con số này thấp hơn nhiều so với các ước tính trước đó dựa vào dữ liệu vệ tinh toàn cầu.
Vì sao Đồng bằng sông Cửu Long bị sụt lún?
Nguyên nhân chính hiện nay là khai thác nước ngầm làm các lớp sét dưới sâu bị ép chặt. Ngoài ra còn có lún tự nhiên của trầm tích trẻ và tải trọng công trình. Lượng phù sa bồi lên giảm cũng khiến phần lún không được bù lại.
Sụt lún và nước biển dâng, cái nào nhanh hơn?
Ở nhiều khu vực của đồng bằng, sụt lún nhanh hơn. Các nghiên cứu radar vệ tinh ghi nhận lún khoảng 1–3 cm mỗi năm, trong khi nước biển dâng toàn cầu khoảng 3–4 mm mỗi năm. Tuy vậy tốc độ lún khác nhau nhiều giữa các nơi.
Đất đã lún có nâng lên lại được không?
Phần lớn độ lún do ép chặt lớp sét là không hồi phục, kể cả khi mực nước ngầm dâng trở lại. Điều có thể làm là làm chậm tốc độ lún bằng cách giảm bơm nước ngầm, và bồi thêm mặt đất bằng phù sa ở nơi điều kiện cho phép.
