Đi từ bờ ra khơi, đáy biển không dốc đều mà có bốn bậc rõ rệt: thềm lục địa nông và thoải, thường sâu không quá khoảng 150–200 m; sườn lục địa dốc hơn, đổ xuống tới khoảng 3.000 m; chân lục địa thoải dần ra; rồi đồng bằng biển thẳm phẳng lì ở độ sâu 4.000–6.000 m. Thềm lục địa về bản chất là phần rìa của lục địa bị nước biển phủ, còn đồng bằng biển thẳm nằm trên vỏ đại dương. Ranh giới giữa hai thế giới đó chính là sườn lục địa, nơi đáy biển "rơi" xuống vực.
Bốn bậc của đáy biển
| Bậc | Độ sâu thường gặp | Độ dốc | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Thềm lục địa | Từ bờ tới khoảng 130–200 m | Rất thoải, mắt thường coi như phẳng | Có ánh sáng tới đáy ở vùng nông, giàu dinh dưỡng, nơi tập trung phần lớn nghề cá và dầu khí |
| Mép thềm | Trung bình khoảng 140 m | Đổi dốc đột ngột | Ranh giới giữa nông và sâu, thường là nơi nước trồi, cá tụ |
| Sườn lục địa | Từ mép thềm tới khoảng 2.000–3.000 m | Trung bình vài độ, có nơi dốc hơn nhiều | Bị hẻm núi ngầm khoét, hay xảy ra trượt lở ngầm |
| Chân lục địa | Khoảng 3.000–4.000 m | Thoải dần | Trầm tích từ sườn đổ xuống chất thành nón quạt |
| Đồng bằng biển thẳm | Khoảng 4.000–6.000 m | Gần như tuyệt đối phẳng | Vùng phẳng nhất Trái Đất, phủ bùn mịn dày |
Cần nói rõ: "vài độ" nghe ít, nhưng sườn lục địa dài hàng chục km, nên chênh lệch độ sâu lên tới vài km. Đứng ở mép thềm nhìn xuống, nếu nước trong suốt, bạn sẽ thấy một bức tường dốc đổ vào bóng tối.
Thềm lục địa rộng hẹp rất khác nhau
Bề rộng trung bình của thềm lục địa trên thế giới chỉ khoảng 70–80 km, nhưng dao động cực lớn. Ngoài khơi Siberia ở Bắc Băng Dương, thềm rộng tới hơn 1.000 km. Ngược lại, dọc bờ tây Nam Mỹ, thềm gần như không có, đáy biển tụt thẳng xuống rãnh Peru–Chile.
Lý do nằm ở kiến tạo mảng:
- Rìa thụ động: nơi lục địa và đáy đại dương nằm trên cùng một mảng, không có va chạm, như hai bờ Đại Tây Dương. Rìa này lún dần qua hàng chục triệu năm và hứng trầm tích từ sông, thềm rộng, sườn thoải.
- Rìa chủ động: nơi có đới hút chìm, như bờ tây châu Mỹ, Nhật Bản. Thềm hẹp, sườn dốc, có rãnh biển sâu song song bờ, kèm động đất và núi lửa.
Thềm lục địa chỉ chiếm khoảng 7–8% diện tích đại dương, nhưng là nơi diễn ra phần lớn sản lượng đánh bắt và khai thác dầu khí ngoài khơi của thế giới. Nước nông có nắng, dinh dưỡng từ sông đổ ra, sóng gió khuấy trộn: điều kiện lý tưởng cho sinh vật phù du và cả chuỗi thức ăn phía trên.
Cũng nên phân biệt: "thềm lục địa" trong luật biển là một khái niệm pháp lý có cách xác định riêng theo Công ước Luật Biển 1982, không trùng hẳn với thềm lục địa hiểu theo địa hình. Bài này chỉ nói nghĩa địa chất.
Thềm lục địa từng là đất liền
Khoảng 20.000 năm trước, vào lúc cực đại của thời kỳ băng hà cuối, một lượng nước khổng lồ bị giữ trong các khối băng lục địa ở Bắc Mỹ và Bắc Âu. Mực nước biển toàn cầu thấp hơn hiện nay khoảng 120 m. Gần như toàn bộ thềm lục địa trên thế giới khi đó là đất khô.
Ở Đông Nam Á, thềm Sunda rộng mênh mông lộ ra thành một vùng đất liền mà các nhà khoa học gọi là Sundaland, nối liền bán đảo Đông Dương, bán đảo Mã Lai với Sumatra, Java và Borneo. Vịnh Thái Lan khi đó là đồng bằng, sông ngòi chảy ngang qua để đổ ra biển ở xa hơn nhiều so với bờ ngày nay. Vịnh Bắc Bộ cũng phần lớn là đất cạn. Thú lớn, và cả con người thời tiền sử, có thể đi bộ giữa những nơi nay là các đảo cách nhau hàng trăm km biển.
Ở châu Âu, đáy biển Bắc từng là vùng đất được gọi là Doggerland. Tàu cá kéo lưới ở đây đôi khi vớt lên xương voi ma mút và công cụ đá. Khi băng tan, nước biển dâng nhanh, có lúc hàng mét mỗi thế kỷ, nhấn chìm dần các vùng đất này. Lòng sông cổ, bờ biển cổ vẫn còn nhận ra được trên bản đồ độ sâu thềm lục địa.
Đáy biển quanh Việt Nam qua lăng kính bốn bậc
Bờ biển Việt Nam cho thấy rõ sự khác biệt rộng hẹp của thềm:
- Vịnh Bắc Bộ: nằm trọn trên thềm lục địa, nông, phần lớn không sâu quá vài chục mét, đáy thoải, phù sa sông Hồng phủ dày.
- Bờ miền Trung: thềm hẹp, có đoạn chỉ vài chục km là tới mép thềm, sườn lục địa đổ xuống nhanh. Vì vậy ở một số vùng biển Nam Trung Bộ, tàu cá ra không xa đã gặp nước sâu, và mùa hè có hiện tượng nước trồi đưa nước lạnh giàu dinh dưỡng từ dưới sâu lên, làm vùng biển ngoài khơi Ninh Thuận – Bình Thuận cũ (nay thuộc Khánh Hoà và Lâm Đồng) thành ngư trường quan trọng.
- Vùng biển phía Nam: thềm rất rộng, nằm trên thềm Sunda, đáy nông và thoải. Phù sa sông Mê Kông bồi đắp, tạo nên mũi Cà Mau tiến dần ra biển.
Bài về sự hình thành Biển Đông trong danh mục này kể vì sao miền Trung có thềm hẹp còn hai đầu Bắc, Nam có thềm rộng.
Sườn lục địa: vùng hay xảy chuyện
Sườn lục địa là nơi trầm tích từ thềm tích tụ đến mức mất ổn định. Động đất, bão lớn, hay chỉ sức nặng của chính lớp bùn, có thể gây trượt lở ngầm, có khi khổng lồ: trận lở Storegga ngoài khơi Na Uy khoảng 8.000 năm trước làm dịch chuyển hàng nghìn km³ trầm tích. Sườn lục địa cũng bị khoét thành các hẻm núi ngầm, đường dẫn để trầm tích từ thềm đổ xuống vực sâu, có bài riêng trong danh mục này.
Đối với nghề cá, mép thềm và sườn trên là nơi giàu cá đáy và mực, nhưng cũng là vùng sinh vật lớn chậm, dễ tổn thương nếu lưới kéo đáy cày xới.
Đồng bằng biển thẳm: phẳng nhất hành tinh
Nếu tháo hết nước đại dương, nơi bằng phẳng nhất Trái Đất sẽ là các đồng bằng biển thẳm. Độ chênh có khi chưa tới một mét trên mỗi km. Chúng phẳng vì trầm tích mịn lắng đọng hàng chục triệu năm, lấp kín địa hình gồ ghề của đá bazan bên dưới, như tuyết phủ lấp một cánh đồng đá.
Đồng bằng biển thẳm phát triển rộng nhất ở Đại Tây Dương, nơi trầm tích từ các sông lớn và từ hẻm núi ngầm tràn tới dễ dàng. Ở Thái Bình Dương, các rãnh biển sâu quanh rìa "bẫy" phần lớn trầm tích từ lục địa, nên đồng bằng biển thẳm kém phát triển hơn và còn lộ nhiều đồi ngầm. Trên những đồng bằng xa bờ nhất ở Thái Bình Dương là nơi nốt mangan nằm rải rác.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu bốn bậc này giúp đọc tin tức biển dễ hơn: giàn khoan "nước nông" hay "nước sâu", ngư trường "trên thềm" hay "ngoài mép thềm", chuyện nước biển dâng làm mất đất ven bờ. Thềm lục địa từng là đất liền khi biển rút, và mực nước biển hôm nay chỉ là một khoảnh khắc trong nhịp lên xuống dài.
Muốn tự xem, hãy mở Google Earth, bật lớp độ sâu đáy biển, rồi nhìn vùng biển phía Nam Việt Nam và vịnh Thái Lan: thềm Sunda nông màu nhạt trải rộng, rồi tối sẫm lại ở nơi sườn lục địa đổ xuống. Bản đồ độ sâu GEBCO miễn phí cho cùng góc nhìn với độ chi tiết cao hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thềm lục địa là gì?
Theo nghĩa địa chất, thềm lục địa là phần rìa lục địa bị nước biển phủ, nông và thoải, thường sâu tới khoảng 130–200 m. Ở mép thềm, đáy biển đổi dốc đột ngột xuống sườn lục địa.
Sườn lục địa sâu bao nhiêu?
Sườn lục địa bắt đầu từ mép thềm và đổ xuống tới khoảng 2.000–3.000 m, sau đó chuyển sang chân lục địa thoải hơn. Độ dốc trung bình chỉ vài độ nhưng kéo dài hàng chục km.
Đồng bằng biển thẳm là gì?
Là vùng đáy đại dương sâu khoảng 4.000–6.000 m, phẳng nhất trên Trái Đất vì bị trầm tích mịn phủ kín hàng chục triệu năm. Chúng nằm trên vỏ đại dương, giữa chân lục địa và các dải núi giữa đại dương.
Vì sao thềm lục địa miền Trung Việt Nam hẹp?
Vì rìa lục địa miền Trung gắn với một đới đứt gãy lớn chạy dọc bờ, hình thành trong quá trình Biển Đông mở ra, nên đáy biển tụt sâu nhanh. Vịnh Bắc Bộ và vùng biển phía Nam nằm trên những phần thềm rộng hơn nhiều.
Sundaland là gì?
Là vùng đất liền lộ ra khi thềm Sunda khô cạn trong thời kỳ băng hà, lúc mực nước biển thấp hơn hiện nay khoảng 120 m. Nó từng nối bán đảo Đông Dương, bán đảo Mã Lai với Sumatra, Java và Borneo.
